ANSELLUS SCHOLASTICUS

VISIO ANSELLI SCHOLASTICI

Edizione di riferimento: Ansellus Scholasticus: VISIO ANSELLI SCHOLASTICI.

(Edidit D. Edelestand DU MÉRIL, Poésies latines populaires, t. I, p. 200.)

edizione elettronica: Patrologia latina Vol. 151 [ANNO DOMINI MXCIX. B.

URBANUS II PAPA. SAECULI XI AUCTORES ANNI INCERTI ACCEDUNT

SCRIPTA ANSELLUS SCHOLASTICUS (0641-0652)

In Salomonis ferculo,

Quod construxit de Libano

Ex lignis mirabilibus,

Mystica signans altius,

Ubi reclinatorium                           5

Ex auro struxit optimum

Ascensuque purpureum,

Ob Hierusalem filias,

Quae designant Ecclesiam,

Spiritale convivium                        10

Reperias quam plurimum.

Ibi cum pleno copia

Cornu infert cibaria

Ut nostras querelas levet,

Diversis cibis satiet,                        15

Quo cesset humanum genus

Flere miseros exitus.

Sed carpens poma dulcia

Et convallium lilia

Inter flores dulcissimos                   20

Ac mellis gustus sapidos,

Unum quiddam reperies

Quod gustabis suaviter.

Est civitas metropolis,

Remis dicta pernobilis,                   25

Quam Remus quidam condidit

Qui frater fuit Romuli,

Urbis Romanae principis.

Hujus urbis praecipuae

Et quondam magnae gloriae        30

Praesul fuit egregius

Magnus olim Remigius;

Qui dum pontifex legitur

Ac digne benedicitur,

Dum deest liquor olei                     35

Quo ungatur pontificis

Sacrum caput a praesule,

Columba volans aere,

Rostro defert citissime

Ampullam plenam oleo,                40

Ore portat mitissimo

Quo pontifex perungitur

Dignus semper Remigius.

Hujus festum dum populus,

In Kalendis Octobribus,                 45

Dum devotus concelebrat

Tripudiansque advolat,

Inter fideles caeteros

Et in Christo catholicos

Quidam affuit monachus,             50

Oratum venit sedulus,

Ut deplorans facinora,

Sua defleat crimina.

Hic intra monasterium

Dum possidet hospitium                55

Et copulatur fratribus

Et charitate jungitur,

Dum membra locat lectulo

Ac dormit dormitorio,

In visione placida                            60

Hoc quod vidit sic intimat.

Adesto nunc mihi, Deus,

Qui es unus atque trinus,

Et visiones gravidas

Ezechielis aperis,                            65

Ac Danielis abditas

Visiones elucidas!

Pande salutarem viam

Ut laudes tuas nuntiem,

Qualiter ruptis inferis                     70

Animas inde tuleris,

In passionis tempore,

Et in Paschae sacro die,

In qua totus tripudiat

Orbis simul et consonat!                75

Dum sopor premit oculos

Et corpus cubat lectulo

In pulpito Remigii,

Pontificis egregii,

Me subito transpositum                 80

Diaconi officium

Ministrare me video

Coram spectante populo.

Erat dies Dominica

Qua Judaeorum plurima               85

Turba processit obvia

Christo, Filio hominis,

Et vere Filio Dei

Non narrat Evangelium,

Postquam venit in saeculum,        90

Quod tantus honor fuerit

Illi datus a populis

Quantus ipso die fuit.

Hosanna! clamant pueri,

Benedictus et qui venit                   95

In nomine nunc Domini!

Hujus honoris gratia,

Plebs invida Judaica,

Christum cruci adjudicans,

Passioni subjiciens, 1                      00

Latus lancea pungitur, [t. funduntur?];

Sanguis et aqua funditur

Anima corpus deserit,

In manus Patris abiit.

Hanc passionem timidus               105

Dum replico devotius,

Finitamque dum defleo,

Et descendo de pulpito,

Sinistra Evangelium

In ulnis gestans propriis,                110

Videre mihi videor

Descendere imaginem

Christi de cruce propriam,

Atque signum victoriae

Quod crux vocatur hodie               115

In forti gestare manu

Meque his verbis alloqui:

«Si credis quod fideliter

Tu, frater, legisti nuper?»

Ego supplex ac humilis                  120

Verum responsum reddidi?

«Cum sim pulvis exiguus

Atque cinis sim terreus,

Ut ore legi, Domine,

Sic corde scito credere;                   125

Nec est ulla dubietas

In cordis mei intima

Quin te credam verum Deum

Natum, passum ac mortuum,

Ac revixisse tertia                            130

Die, credo per saecula.»

Ille sic statim imperat:

«Sine mora me sequere

Quo me vides incedere.»

In momento tunc oculi,                  135

Quod nec sperare potui,

Ad inferna progreditur,

Crucem gestans in manibus.

Ego sequor impavidus,

Nihil habens quod paveam           140

Tanti ducis fiducia.

Tunc tenebrarum principes

Ac pallidae mortis duces,

Tortoresque saevissimi,

Pervasoresque rapidi                      145

Diffugiunt citissime,

Non audentes attendere,

Neque ausi conspicere

Aspectum tanti fulminis,

Atque tam clari luminis.                150

Per campos et convallia

Saevi sparguntur daemones,

Nigriores fuligine,

Teterrimi nigredine,

Et discolores specie;                        155

Ululantque ac mugiunt

Dira voce ac rugiunt;

Velut leones saeviunt,

Dum perdunt suos catulos;

Flent per noctem atque diem        160

Et carmen miserabile

Tetro diffundunt gutture.

Tunc occurrunt et angeli,

Applaudunt laeto Judici,

Excipientes animas.                        165

Quas a tenebris liberans

Christus ducit ad gaudia;

Tunc coelo laudes resonant

Et melodias intonant:

Quod non vidit quis oculus,          170

Nec auris audita capit,

Nec in cor potest cadere

Quanta fuerint gaudia

Vel quam grandis laetitia

Dum redeunt ad superos               175

Mortis ereptae tumulo.

O Jesu, bone Domine!

Quis te laudare congrue

Usquam potest vel poterit,

Qui misereris miseris,                     180

Qui ingratos et perditos

Reduces facis superos?

Ad visionis somnium

Stylum flectamus indicem

Qui vere narrat ordinem                185

Visionis mirabilem.

Cum ergo, dum haec cernerem

Et gaudens pede pergerem,

Carnis putans me pondere

Jam liberatum corpore                   190

Sereno vultu placidus

Me tunc respexit Dominus:

«Quo tu laetus progrederis?

---Te sequor, splendor luminis,

Admirans tantam gloriam,            195

Cujus opto participem

Me fieri ac socium.»

Ille benigne intulit:

---«Siste gradum quantocius

Ne procedas ulterius.                     200

Sed redi monasterium;

Nondum tempus venit tuum.»---

Ego nil ausus dicere,

Quid enim contradicere

Vel quid mutire cuperem?             205

Uno verbo conticui,

Totus in me contremui:

---«Qua via pergam, Domine!

---Qua venisti regredere,

---Tot hostes vias saepiunt!             210

Si solus hinc regredior,

Non revertar ad superos.»---

Ille tunc dicto citius,

Sinistram partem intuens,

Trucem cernit imaginem,              215

Nigram et diabolicam;

Innuit huic digito:

---«Serve nequam, accedito!

Serve male, hoc facito!»---

Potestative imperat:                       220

---«Hunc sanum et incolumem

Fratrem reduc ad patriam,

Et ad sanctum Remigium

Reduc cito hunc monachum.

Vide ne quisquam noceat,             225

Sed impavidus redeat,

Neque tui consimiles

Illum tangant vel leviter.»---

Comitante diabolo

Sic dimissus a Domino;                  230

Commiserat ovem lupo,

Sed fauces malas strinxerat

Et Leviathan vinxerat,

Cujus fauces saevissimas

Atque guttur nequissimum           235

Hamo perforavit suo.

Tunc simul chaos Erebi

Intrantes, occurrunt mali

Spiritusque nequissimi,

Qui redeuntes proprias,                 240

Sedes habent, sed vacuas;

Unde magis atque magis

Plus tabescant in tenebris.

Dentes stringunt cum fremitu,

Voces torvas cum gemitu              245

Dant, tormentorum socios

Diro clamore concitant,

Aduncis ut me manibus

Et uncinis candentibus

Me rapiant attentius,                      250

Unum pro multis ut caput

Poenas luat non meritas.

Sed, si fractus orbis ruat

Et coelum cum terra cadat,

Et omne simul pereat                     255

Quod natura consolidans

Stringit irresolubili

Vinculo, nexu quadrupli

Me ferient impavidum

Christi regis diaconum.                  260

Tunc ductor malus caetero

Alloquio terret suo:

«Si vos hunc solum laedere

Malo vultis conamine,

Quid facietis, miseri,                      265

Dum Christus huc redierit?

Ne tangatis prohibeo,

Nec laedatis vobis veto.

Sinitote hunc pergere

Quo jussum est a principe             270

Qui nos terret sua cruce,

Cujus virtus terribilis

Est nobis formidabilis,

Quam sufferre non possumus

Nec nominare volumus.                275

Noster princeps non sapiens,

Dum carnis videt tegumen

Purum putavit hominem,

Ignorans Dei Filium

Carne esse absconditum.»             280

His verbis duros mitigans,

Tantum pavoris incutit

Ut per ignes teterrimos

Et per telorum acies,

Ac per nigras voragines,                285

Illaesus et incolumis

Sancti sistor Remigii

Infra septa coenobii

Tutoris ope pessimi

Qui me nondum deseruit.             290

Super altare praesulis

Textum depono Domini,

Deinde pono casulam

Super altaris tabulam

Cum stola, albam pariter               295

Tum depono celeriter;

Dux me malus non deserit

Usque ad locum lectuli.

Statim et e vestigio

Corpus in stratum colloco.             300

Astat cum nigris dentibus

Et cum solutis crinibus,

Cum oculis sanguineis,

Urso pede consimilis,

Ungues leonum similans,              305

Nigram capram pilo gerens:

---«Fac me consortem lectuli

Qui fui dux itineris;

Ne verearis socium

Recipere in gremium:                     310

Quis in via non nocuit

In lectulo non poterit.

Ego audax, non timidus,

Christo fidens, non viribus,

Vertor in dextro latere;                   315

Locum do quam celerrime

Pedem ponit in stramine

Os ori pene jungitur,

Alternis verbis loquimur.

Securus de Christo meo,                320

Illum haud nihil metuo:

---«Dic, sodex [sodes] et dux pessime

Veritatis contrarie [veritati contrarie?],

Quae causae nunc exstiterint

Vel quae ratio fuerit                       325

Quare Christus ad inferos

Descenderit, quo animas

Vobis tolleret miseras,

Et de servitutis jugo

Tantos redderet liberos,                  330

Peccati mole gravidos

Vestro tolleret jugulo.

Miror equidem nimium

Tam validum imperium

Sic fractos postes ferreos                335

Unius Christus digito.»

Ipse infrendens, barbarum,

Horrendum, resonans, tetrum,

Ore distorto incipit

Labrisque fremit tremulis:             340

---«Audi nunc, male monache,

Aure cordis et percipe,

Vera invitus intimo

Quod (sic) celare sed nequeo:

Nam meum non est dicere            345

Quod verum est omnimode

Pontifices sacrilegi,

Abbates normae nescii,

Infelices presbyteri

Scortatores nequissimi                   350

Mendacesque diaconi,

Et nonae meretriculae

Cum clericellis parvulis

Et monachis sat invidis

Murmuratores turbidi                    355

Instant dies atque noctes

A Paschae cursu celebri

Quoad vestrum Pascha redit,

Semper orantes Dominum

Cum missarum solemniis              360

Pro animabus perditis,

Et laboratores mali

Dant suas eleemosynas

Egenis et pauperibus.

Hi nobis tollunt animas                 365

Nostra fecerunt [quae] opera

Horum placatus precibus

Atque malis operibus,

Vobis bonus, nobis malus

Jesus, nostri sat aemulus,               370

Sic nobis aufert animas

Quae fecerunt placentia.

Postquam surgens a mortuis

Heu! proh dolor! nos superans

Imperium comminuit                    375

Nostrumque decus abstulit .

Dum redeunt Paschalia

Vobis grata solemnia,

Nobis semper sed timida;

Sic consuevit facere                        380

Non veritus nos vincere ;

Sed in uno laudabilis

Nobis est gratus invidis

Quod eos qui criminibus

Diris tenentur arctius                     385

Stricti malis operibus,

Homicidae, adulteri,

Raptores, praedae fervidi

Sodomitaeque pessimi,

Assueti perjuriis,                             390

Quos facere non puduit

Quod lex vestra prohibuit,

Neque eos poenituit,

Hos non tulit, nec liberat

In hoc ut justus maneat:                395

Justis promisit praemia

Et pessimis supplicia

Si mutaret sententiam,

Faceret injustitiam.---

---O perdite! respondeo,                 400

Cur tui es sic immemor?

Cur poenitens non flecteris?

Et cur veniam non petis,

Ut quod perdis superbia

Et tumoris audacia                         405

Humiliatus habeas,

Ac dignitatem perditam,

Etiam [l., et jam] decoram gloriam

Poscendo portes veniam?---

Ille spernens haec monita,             410

Rursus respondit talia:---

Erras, nescis quid moneas;

Nescis quidve suadeas;

Attende, paucis indico [indicam]

Quae sit mea sententia.                  415

Me casus clarum genuit.

Sed dignitatem perdidi,

Haereditate carui.

Vos qui de terra geniti,

Et mortales et fetidi,                       420

Mortis debita solvitis

Progenies terrae faecis

Haereditatem tollitis,

Quam nos habere decuit.

Qui servire debuerat,                     425

Ille nunc nobis imperat.

O pudor! o miseria!

Ut dominus subserviat

Et servus jussa faciat.

Inter servum et dominum,             430

Si servus tollit praemium,

Dic quae pax esse poterit,

Vel quae fiet concordia?

Inter nos et vos, hoc scias

Et pro certo hoc teneas,                  435

Semper erit discordia

Insaniaque maxima,

Quandiu vester Dominus

Nobis fuerit aemulus,

Et vos nobis praetulerit,                 440

Et chariores fecerit.

Ad haec respondit monachus,

Constans atque intrepidus:

Tu pro tua superbia

Atque cordis audacia,                    445

Vanaque extollantia

Perdidisti coelestia,

Dum putans [putas] Deo similis

Per superbiam fieri;

Et de claro archangelo                   450

Factus es niger Aethiops.

Si nostri Dei bonitas

Atque misericordia

Nobis donat quod tumidus

Atque tu perdis turgidus,               455

Nos humiles acquiramus.

Quid refert ut tu doleas

Nos fieri quod fueras?»---

Plures sermones sparsimus:

Ac de multis questi sumus             460

Quae tulerunt insomnia

Et a cordis memoria

Oblivioni tradita.

Adhuc unum quiddam manet

Quod vobis stylus deferet              465

Ut audiatis seduli,

Si vobis placet, domini.

Tunc nequam inquit spiritus:

---«Jam matutinis terminus,

Appropinquat Remigius,               470

Quo laudes vestras habeat

Et lectiones audiat.

Sed te monet quae [quam] nescio

Consuetudo improba

Ut postquam tinnitus tuas             475

Percusserit auriculas,

Statim lecto exilias,

Et primus in ecclesia

Si potes, citus abeas;

Nam dum potes quiescere.            480

Et membra somno tradere

Ac dulciter quiescere,

Ut stultus, monasterii

Primus petis introitum.

Dum Venite protrahitur,                485

Quartus et nonagesimus .

Qui morose dum canitur,

Tunc satis potes surgere

Ut occurras in ordine.---

---O castigator improbe                 490

Imperet tibi Dominus

Nusquam tu bene habeas,

Sed semper bonis careas,

Qui suades ut dormiens

Contra regulam faciam                 495

Quae jubet nos mox surgere,

Ut tinnitus signierit

Auritus ab auriculis

Tunc est necesse fratribus

Ut occurrant quam citius;             500

Si quid tu male, pervigil,

Dum dormiunt suaseris,

Hoc defleant cum lacrymis

Ante conspectum Domini,

Sed quid te nostrum canere           505

Spectat, lupe trux pessime .---

---Ego curro per omnia

Et volo velox aera;

Sum velocior Euro

Et lustro monasteria;                      510

Si quem meum reperiam,

Quidquid volo hoc faciat.---

---Tandem modum nequitiae

Jam tu mendax, fige tuae,

Et desinas blasphemiis.»                515

Alternis cessamus loqui,

Evanescit ex oculis,

Sumnus gravis me deserit;

Copulatus cum caeteris,

Oro Deum Remigii                         520

Ut visioni somnium

Faciat esse congruum.

Indice Biblioteca Progetto Dante Alighieri

© 1996 - Tutti i diritti sono riservati

Biblioteca dei Classici italiani di Giuseppe Bonghi

Ultimo aggiornamento: 02 maggio 2009