![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
Edizione di riferimento
Rimatori bolognesi del Trecento, a cura di Lodovico Frati, ed. Romagnoli-Dall'acqua, Bologna 1915
Edizione elettronica di riferimento
http://www.bibliotecaitaliana.it:6336/dynaweb/bibit/autori/sa/anonimo/rimatori_bolognesi_300
1
Illustris excellentie domino domino Bertrando de Baucio clarissimo comiti Montiscaueosi. Gratiolus de Bambaiolis bononiensis et exul immerite humilis servus eius olim civitatis Bononie cancellarius se ipsum in sue recomendationis et fidei devotione sincerum. De superne trono clementie ad inferiorum salutem sapientia increata prospiciens hominem dotatum ymmaginario forme sue profecit in terris ut specularetur intelligens speculando perquireret et perquirendo finem veritatis desideratum ab omnibus reperiret et sic sub perditiosa quiete otiosus et inutilis non maneret; sed in excelsa virtute et operosus et utilis laboraret, propter quod operarios otiose manentes Evangelica veritas vocat ad operam in via domini asserens per Matheum: Et quid statis tota die otiosi? At illi: Nemo nos conduxit, quia nemo igitur me conduxit ut sub sancte operatione aut reipublice bono honere vel officio sicut in domino vere desidero mea posset humilitas fatigari, ne sub otiosa perditione temporis inimica virtuti ulterius rasiderem. Huius relegationis impietate durante quam illa fallax emulationis calamitas odiosa paravit qua mors introivit in orbem terrarum. Idcirco de naturalis mortalitatis radice vulgares aliquas et novellas edax propagines theologorum, doctorum, philosophorum, et venerabilium auctorum sententiis approbatis. Cum autem sola virtus excelsa natura verum operetur amorem, per cuius felices semitas ambulatis, propter quod excellentiarum et gratiarum vestrarum preclara felicitas vobis me dudum servum fidei et devotionis effecit.
Compendiosum igitur in Morali virtute tractatum illustri claritati vestre pronus offero et presento fidelis maxime ut inter ceteras altas et celebres occupationes vestras inter medii, quoniam qualis dulcedine temperandas ex novelle visione materie nove delectationis eventus vestris aspectibus afferatur.
2.
Ad inclitam reverentiam summi Regis laudemque virtutum et odium detestabile vitiorum novellum opus vulgarium sententiarum initiat super ipsis virtutibus et oppositis earumdem per me Gratiolum de Bambaiolis olim comunis Bononie cancellarium, et quanvis bononiensis extrinsecum gravatum immerite relegationis exilio, tamen boni comunis vereque pacis ipsius Bononie, ipsius patrie çelatorem. Cum autem virtus nomenque virtutis ad diversas speties referatur, quia virtutum alie sunt theologiche, ut fides, spes, caritas; alie intelectuales, ut apetitiva, retentiva et digestiva, et virtutes alie a naturali potentia procedentes. Alie sunt morales, ut prudentia, justitia, fortitudo et temperantia. Cumque sit principaliter in proposito de amicitia vera que est operatio caritatis qua diligitur proximus ex mandato, ac de morali tractare subiecto. Idcirco reliquis obmissis virtutibus de ipsius amicabilis essentia et ipsis virtutibus cardinalibus dumtaxat agetur quibus inferior patria militans feliciter regulatur ac per consequens, velut materialis, et grossa, de se a rudi auctore procedens scripto, vel expositione non egeat, quia tamen quanto bonum aliquod est generalius et comunius, tanto rationabiliter est perfectius. Quia igitur mortalium vota sunt varia, quorum alia ad habendum vulgarem et naturalem scientiam. Alia siquidem ad venerabilium scripturarum auctoritatis velut acidentale bonum. Alia vero vota mortalium ad uberiorem intelligentiam aspirantia ad utriusque notitiam sua electione moventur. Idcirco, juxta sententiam Cassiodori, non stilo unico, sed multiplici loquendum est cum agitur de doctrina vel satisfactone multorum. Ut igitur omnibus vulgare, vel scriptum aut utramque querentibus super moralis brevitate subiecti iuxta tenuem scribentis potentiam satisfiat de ipsarum virtutum et oppositorum suarum essentia vulgari invenctione describitur: teologorum, moraliumque doctorum et philosophorum approbanda sententiis, ut per subsequentia latius apparebit. Advertendum est tamen quod quelibet vulgaris sententia est pars principaliter, et per se ab alia sententia non dependens ratione rimarum vel numera sillabarum. Advertendum etiam est quod ipsas vulgares sententias oportuit sub materiali demonstrativo sermone formari. Ratio est quia modus procedendi, modusque tractandi secundum philosophum in morali negotio debet esse figuralis et grossus. Hoc est autem quod dicit philosophus primo ethicorum dicens: Morale negotium amabile esse, si de talibus dicentes ut frequentius grosse et figuraliter veritate ostendant. Alia etiam subest ratio materialis inventionis premisse, videlicet cum ipsas orationes vulgares ad propositum aliquod afferri continget rimarum vel stili altitudine non obstante auditores ipsarum intelligentiam non tardam, non dubiam habeant quia sic non haberetur exquirenda persuasionis intentio; sed ipsam certam et expeditam accipiat in quo bonum persuasionis finisque rethorici residere noscuntur, et etiam quia ipsas sententias opportuit conformari auctoritatibus et scripturis, quibus circumscripte probantur; propter quod simpliciter, sed violenta ellectione quodamodo ex auctoris arbitrio processerunt, et ut de summaria huius intentione tractatus celerius asummatur, sciendum est quod primo de amicabili caritate partibus et effectibus describetur. Ad quarum evidentiam latiorem rubrice singule de materia qualibet subsequenter et proxime per ordinem premictantur.
I De virtute amicabilis caritatis
II De ipsius amicabilis caritatis officibus
III De aliis effectibus amicitie
IIII De aliis effectibus
V De natura virtuosi et vitiosi amici
VI De beneficentia que est actus amicabilis caritatis
VII De dilatione in beneficii et obsequii exhibitione tollenda
VIII De ingratitudine que benificentie est opposita
VIIII Quod ex ingratitudine aliena non debet a virtute recedi
X De pace que est effectus amicabilis caritatis
XI De prudentia que inter cardinales virtutes possidet principatum
XII De laude prudentie et commendatione virtutis
XIII De intellectu qui ponitur pars prudentie
XIIII De rationeo que ponitur pars prudentie
XV De providentia que est pars prudentie
XVI De prudentia carnis
XVII De actibus prudentie carnis
XVIII Quod prudentia carnis habet fatuitatis finem
XVIIII De inprovise operationis temeritate vitanda
XX De inutili et periculosa dilatione tollenda
XXI De stultitia que contrariatur prudentie
XXII De virtuoso regimine sui ipsius
XXIII Quod se ipsum non vertuose regularis non debet alios regulare
XXIIII Exemplaris descriptio ad regimine Reipublice
XXV De virtuoso comunitatis regimine
XXVIDe virtute boni comunis et ipsius fine
XXVIIQuod comuni bono iustus est labor nec mors fugienda
XXVIIIDe virtuoso regimine sue familie
XXVIIIIQuod prudentia domini habet honorare virtuosos subiectos et alio abhorrere
XXX Exemplificative monstratur adulationis essentia
XXXI De cecitate regnantium qui artificiosis blanditiis adulantium pervertuntur
XXXII Quod vitiosum est suo dumtaxat in habere consilio
XXXIII De obstinatis correptionem et consilium fugientibus
XXXIIII Quod delinquens indigne castigat alios delinquentes
XXXXV Quod amicorum et antiquorum maxime sunt prosequenda consilia
XXXXVI De eloquentia que est actus prudentie
XXXXVII De effectibus eloquentie
XXXXVIII De virtute silentii
XXXXVIIII De ipsius silentii virtuosis effectibus
XL De justitia que secunda est inter cardinales
XLI De operatione justitie
XLII Exemplificatio antiquorum qui justitiam inclite servaverunt
XLIII De effectibus justitie
XLIIII Quod maleficia impunita non transeant
XLV Quod pena respondeat culpe et de penarum et delictorum distinctione
XLVI De veritate que est pars justitie
XLVII De veritatis effectibus
XLVIII De juratione vitanda et fide in promissis servanda
XLVIIIIQuod inocens pro nocente non iudicetur
L Quod justus calumpniatus non terreri, sed sperare debet in liberatione justorum
LI De iudicio actu justitie
LII Quod judicandum est secundum veram experientiam vel scientiam
LIII Quod non omnibus, sed solum rationabili et possibili veritati adhibenda est fides
LIIII Quod non est in ornato sermone, sed in bona operatione fellicitas
LV De malitia detractionis que opponitur veritati
LVI Quod circa detractoris malitia sit agendum
LVII De liberalitate que est pars justitie
LVIII De actibus ad liberalem essentialiter pertinentibus
LVIIII Quod non in divitiis, nec in genere, sed in virtute est vera nobilitas
LX Quod in apparentia ornamentorum et vestium non est nobilitas
LXI De fortitudine que est tertia inter cardinales virtutes
LXII De magnanimitate que est pars fortitudinis
LXIII De audacia et timore que sunt contraria fortitudinis
LXIIII De presumptione magnanimitati opposita
LXV De patientia in offensis ab affinibus vel amicis illatis
LXVI Quod providendum est suspectis periculis et interim expectanda prudenter
LXVII De fuga tristitie et honesto gaudio possidendo
LXVIII De vindicta superne relinquenda justitie
LXVIIII De cautela que requiritur circa dispositum ad vindictam
LXX De sue deffensione salutis
LXXI De patientia neccessaria peregrinis
LXXII De patientia in asperitate successuum
LXXIII Quod divina judicia justa et utilia sunt et sub fortitudine toleranda
LXXIIII De judiciorum celestium spirituum desideranda salute
LXXV De varietate fortune et ipsius incursibus fortiter substinendis
LXXVI Quod non ex fortuna, nec ex influentia celi, sed humani arbitrii libertate bonum malumque operatur humanitas
LXXVII De temperantia que quarta est in numero cardinalium
LXXVIII De clementia que habet animum temperare circa diminutionem penarum
LXXVIIII De pietate
LXXX De humilitate
LXXXI De obedientia
LXXXII De subiectione subditi erga dominium
LXXXIII De ordine et virtute ipsius
LXXXIIII De operationibus ordinis
LXXXV De gula que opponitur temperantie Rubr.
LXXXVI De avaritia et ipsius effectibus
LXXXVII De superbia et ipsius effectibus
LXXXVIII De invidia et ipsius effectibus
LXXXVIIII De luxuria et ipsius effectibus
LXXXX De ira et suis effectibus
LXXXXI Quod excusabilis et expediens est ira domini pro sue correptione familie
LXXXXII Quod ex omnibus subditorum deffectibus non debet dominus furiose moveri
LXXXXIII De accidia et ipsius effectibus
LXXXXIIII De pigritia
LXXXXV De malitia partialitatis et ipsius effectibus
LXXXXVI Quod cum ad bonum universi varie conditionis hominum necessario requiruntur, nullus quantumcumque abiectus contempnendus est
LXXXXVII De instabili vanitate temporalis illecebre
LXXXXVIII De morte eiusque contemptu
LXXXXVIIII Conclusio operis tradens qualis sit habenda provisio circa mortem Rubrica contesima et finalis
C Invocazione de la divina gratia al novello tractato de le volgar sententie sopra le virtù morali
Amor, che movi il ciel per tua vertute,
E con l'efecto de' superni lumi
Muti li tempi e mutansi i costumi,
Muti conditïoni, e volgi i regni
Per gl'usi lor maligni
Di stato in stato, e d'una in altra gente,
Intendi per pietà, omnipotente:
E degna spira in me, o sancto e pio,
Ch'io possa dimostrar com'è disìo
De le vertute del moral subiecto,
E de l'uman difecto,
A tua etterna lode, alto segnore;
Perché felice effecto
Mai non si trova sanza il tuo valore.
Lo sommo ben c'avanza ogni vertute
É quello amor verace,
Che con beata pace
Ov'el si truova fa dolce salute.
Huomeni singulari, città, comuni,
E principi e baroni Amor a ben comuni dispone e liga;
Onde cessa la briga
E stanno aperti camini e le strade
Per te, buona amistade,
Il mondo à pace e 'l ciel felicitade.
Le cose basse e di poca potenza
Amor le fa possenti, amor l'essalta.
Quanto il baron à dignità più alta
Sanza verace amor, più basso scende;
Perché sanza unitate
Regno diviso mai non si diffende.
O nobil caritate,
Sol di ragion amica,
Honestà e vertù sol ti nutrica.
Amor, tu dai dolce e sicura vita,
Tu dai fortezza unita,
Tu dai prosperitate,
Tu empi il mondo di soavitate
E tanto è l'uom gentil, tanto à valore,
Quant'el possiede del piacer d'amore.
Ogni tesoro avanza il vero amico
Però ch'egl'ama e serve ogni stagione,
Né chiede guiderdone:
Ma il falso segue sol prosperitate
E fugge il tempo de l'aversitate.
Saggio è chi serve e honora ciascuno,
Che per mille rende uno,
E ogni opra amorosa di pietate
Merito avrà da l'alta veritate.
Lo presto e 'l bel piacer radoppia il bene,
E del tardare avène
Che rende il dono amaro
E mostra il suo factore vile e avaro.
Dell'uomo ingrato scende ogni viltate;
Per sua cativitate
A ciascun è spiacente e odïoso,
Ma però non convien ch'uom valoroso
Ristringa sua vertute,
Perc'ogni, bel servir spetta salute.
Saggio befolco già per tempestate
Che dia sterilitate
Non sta di seminar com' si convene,
Ché un anno per cento aduce il bene.
O dolce frutto di sicura pace,
Tu se' sol madre de le buone arti;
Affondi guerra e le misere parti,
Per cui si strugge il mondo, e in te giace
Sicuro e dolce stato:
Tu sol se' quella che fa l'uom beato.
Lo gran tesoro, che passa ogni valore,
É la vera prudenza,
La cui felice esenza
Fa l'uom di basso loco alto signore.
Vertù conserva l'uomo in sommo honore
Con principi e baroni
In sommi excelsi troni
Di papal dignitate,
D'inperïal altezza
E d'ogni altra grandezza
Regge e mantien costei per sua bontate.
Beato è quel che à discreto intelecto
In cui vertute si nutrica e posa
Ella excede ogni mondan dilecto,
E val sopr'ogni pietra prezïosa.
Discreto è quel che vince volontate,
E vive con rasgione;
E perché tien camin di veritate
Truova sé vincitor ogni stagione.
Ciascun ch'è vago di bene e d'onore
Viva con provedenza,
Acciò che negligenza
O subita follìa nol comfonda.
Quanto huom alcun è di magior valore,
Cade in peggior sentenza.
Di piccola fallenza,
Di che leggieramente non si monda.
Lo mondan saggio vive con stasgione,
E fa distinctione
Ne le persone, tempi, cose e lochi:
E tal prudenza non si trova in pochi.
Tal saggio viver sa tardo e veloce,
Pïetoso e feroce,
Temente et audace,
Secondo il corso del mondo fallace.
Conosca quel che è più sotil tenuto
Che gl'è da l'occhio etterno
Ogn'uom veduto; presso cui altezza
Lo mondan senno riputa mattezza.
Ogni subìta cosa et improvisa
Sança consiglio indiscreta si vede,
Onde spesso procede
Doglia e gravoso affanno:
Ma provedenza buona fugge il danno.
Homo che tarda, e bisogna esser presto,
Potrebbe co' suoi guai divenir saggio:
Dunque a fugir dannaggio
Conviensi adoperare veloce e forte,
Ché dimorança può dar vita e morte.
L'error del folle gl'è dolce dilecto,
Sopr'ogni peso grava il suo difecto,
Perché ostinando così vive e more
Per manco di raxon fermo a l'errore.
Ciascun che regge comun over regno
Prima corregga sé con tal effecto
Che 'l tragga a ben valer ogni sugetto.
Huom che conduce mal suo piccol legno
Non è sofficiente e non è degno
A la condotta di più grossa nave.
O regimento natural de l'ape,
Tu dai dottrina di bene e d'onore:
Pregio avrà seguendo il tuo exempio
E farà buon ciaschun ch'è nel suo tempio.
Non regga alcun rector a volontate;
Ma con pura raxone
Ami i subgietti suoi in unione
Intenda 'l ben de la comunitate:
Viva discreto, affabile e piacente
E farassi d'amor ogn'uom' servente.
Quanto è perfecto il ben, tanto più vale,
Quant'egl'è più comune e generale;
Perché ciascun contenta e satisface,
E nascene unïone e dolce pace.
Non si dee temer per ben comune
Di fatica, o di morte,
Che singular ciascuno è tanto forte
Quant'è 'l valor di sua comunitate,
Lo qual si dee servare
Sopr'ogni spetïale utilitate.
Tenga signor famigla di bontate,
Accorta d'onestate,
E sia ciascun al suo fine ordinato:
E s'alcun fosse folle over ingrato
Nol tardi far lontano
Perché ne guasta mille un non ben sano.
Segnor che vol tener felice stato
Conosca la virtù de' suoi sugiecti,
E vitii e lor diffecti,
E poi honori i valorosi e degni;
E lusinghieri indegni
Tratti com' vuol raxone,
Che dà secondo l'opra guidardone.
Se di dolcezza l'amo non adesca,
Che piaccia al pesce il pescator che pesca,
Non val arte, né lenza,
Che 'l più tira in fallenza,
E perde il tempo e la fatica invano.
Quello è signor di natural bontate
Degno d'onor, d'imperïal grandezza,
Che non crede a dolcezza di coloro
Che sormontando con le arti loro
Furan l'onor a valorosi e degni:
E questo è quel onde nascon gli sdegni,
Perché si perdon l'opre tryumphali
Se regge il corbo e li falsi hanimali.
Huom che si ferma solo al suo piacere,
E che sol crede verità vedere,
O gl'è superbo, o leggier senno il regge,
Perché raxon, non volontà, fa legge.
Homo che solo al suo voler attende,
Né vuole esser ripreso,
É da follìa offeso:
Di che vergogna e grave stato attende.
A morto lume che per sé non splende
Altro già non accende,
Chosì huomo ch'è spento di vertute
Altrui non può coregger né dar luce;
Però che 'l cieco duce
Né sa, né vede camin di salute.
Sano è 'l consiglo del suo dolce amico
Qual è 'l discreto antico
In cui de' esser conoscenza e fede.
Huom che consiglo chiede
Può dire: i' poso e altrui affatico;
E sol non erra se ben no i soccede.
O gratïoso e singular diletto
Del bel parlar che con raxon procede!
Per lui si mostra e vede
Quanto conosce l'uman intelecto.
Del bel parlar s'acquista excelso honore,
E alto frutto nasce,
Che con diletto l'uom consola e pasce:
E tanto è dilettoso il suo valere,
Che ciascun trae al suo gentil piacere.
Homo che parla con dolce sermone
Aquista gratia con benivolenza;
Così di boce ch'è aspra et altèra
Nasce disdegno e grave quistione.
Mal sa parlar chi di tacer non cura;
El fa contro a natura
Che due orecchi e una lingua diede.
Perciò si mostra e vede,
Che più dee l'uom udir che ragionare.
Ciascun del suo parlar talor si pente,
Ma non del suo tacere;
Però non si convien seguir volere,
Ma pensar le persone e 'l tempo e loco,
É 'l mezzo bel tener tra 'l troppo e 'l poco.
Per la vertù de la santa Justitia
Ogn'uomo si conserva in sua ragione,
Lo sugietto e 'l barone,
E 'l piccol col possente a sicur stato,
E ciascun in suo grado
In quanto si convien è honorato.
Madre Justitia, che conservi i regni,
E fa' li alti e felici,
Senza le tue radici
Il tuo frutto è diserto in ciascun loco.
E signor' e comun' t'à cara poco,
Perché non ài amici.
Tutti li tuo' nemici
Inganno e forza, e gl'altri usi maligni,
Li qua' correggi tu, persegui e sdegni.
O Cato, o Scipione, o buon Troyano,
O gran Justinïano,
Or si conosce il vostro alto valore,
Che è vostro ecterno honore.
Ma i miseri mortali del cieco mondo
Non vedete ch'a fondo
Leggier dilecto e vil vogla vi mena,
Di che conviene uscir gravosa pena.
Però che 'l giusto vive con raxone
Et ella il fa sicur come lione,
E grande il tien nella presente vita,
Po 'l rende al cielo a l'ultima partita.
Huom che a mal far ceco è per suo difetto
Degno è che pena gli apra l'intelletto:
Però che 'l mal punito
Esemplo dà di non esser fallito.
A grave iniquità crudel vendecta
Et a legier peccato legier pena:
E questa è legge piena
D'ogni valor perfecta.
Huom che non vive con distinctione
Si può dir' animal sança ragione.
Beato è quel che verità possiede,
E tanto il fa valere quanto dimora
Lo fondamento onde quel ben procede
C'ogni virtute honora.
La veritate è pace della mente;
Ma 'l falso che dimostra esser piacente,
Et alegro e contento
Istà sempre in pavento
Ché cosciença grave il tien dolente.
Al saggio non convien far sagramento
In ogni suo sermone
Se fa promessïone,
Observi fede; e questo è 'l dritto bene
Che l'uomo in stato e 'n degno honor mantene.
Per altrui fallo punir l'innocente
É gravissimo errore:
Dunque saggio rectore
Non corra tosto a dar pena o sentenza.
Perché mal penter è dopo fallença.
Non tema il giusto che è calumnïato
Né d'esser infamato,
Perch'egli è mondo nel divin cospetto
Ch'en lui mette la speme, en lui l'affecto,
Il qual revela ogni impietate,
Confonde falsitate
E salva il giusto in sua veritate.
Perché vera sentença
Non è ne l'aparença,
Per vista o per piacer non giudicare,
Perché tu puo' fallare.
Tal fructo par maturo ch'è bene acerbo,
E tal mostr'esser humil ch'è superbo.
Chi giudica huomo per isperienza
O per certa sciença
E degna lode e fede si convene,
Perch'el conosce il bene,
E sa l'effecto e vede la raxone,
Onde si muove sua oppinïone.
Non creder per gran corpo huom valoroso,
Né piccol pauroso;
Perché vertute non si vende a saggio
Da quell'eterno raggio
Lo qual la mette dove gli piace eleggere:
Sì che ben spesso un piccol è più saggio
Più coraggioso e più fiereçça spande
Che uno che sia ben grande.
Fugge per passerin, nibbio e çelone,
E vince un falconcel grande aghirone.
A cciò che s'ode non si vuol dar fede,
Ma pensar si convien la veritate,
Et ogni qualitate
Di quello c'altri espone
E creder al possibil con raxone.
Non basta il bel parlar, né fa perfecto,
Ma il vertuoso effecto
Dell'opra buona, rende l'uom felice:
Quella è vera radice
Per lo cui fructo si conosce il bene
E quanto di valor ciascun huom tene.
O dettrator, riportator fallace,
Tu corrompi ogni loco ove ti trovi;
Però che sdegni e nimistate movi
Tra veri e dolci amici
E distrugendo fai mortal nimici.
Quando alcun saggio vede il dettratore
Facciasi in testa ghirlanda di spina,
Per punger quel che per mal dir s'inchina
E dir: non credo a riportatore
Del qual sol nassce danno e grave errore.
Non fa cortese, né gentile alcuno
Il donare a ciaschuno,
Né voler sempre tener larga spesa,
Ma l'ordinata impresa
Del come e quanto et ove si convene
Di saggio e di gentil nome mantene.
Quanto è magior l'onor, lo stato e 'l bene
Tanto de' crescer più la caritate
I' quello a cui ela vene:
Dimostra opra di gentil valore;
E questo è quel bel fiore
Il qual produce vera nobiltate.
Non dà richezza antica nobiltate,
Né sangue; ma vertù fe' l'uom gentile,
E trae di loco vile
Huom che altier si fa per sua bontate.
De la gentilezza medesima.
Homo che d'umil loco è discendente,
Il qual per sua vertù grande sormonta,
Avança quel che smonta
Per sua sola viltà d'alto parente.
Ché tanto è grave l'onta
Et è magior lo caso di costui,
Quanto per specchio e per exemplo altrui
Avea via sicura
Alla gentil natura,
La qual con duro affanno
E sol per suo valore
L'altro conven trovare, se vuol honore.
Ancora de la vera nobilitade.
Tanto è ciaschun gentil quanto à vertude
E tanto è vertuoso. quanto è l'opra
Per bel valor di fuor; sì che si scopra
La nobiltà che in l'animo si chiude.
In vanità non è gentil valore,
Né fa miglior cavallo adorna sella,
Né fren dorato gli to' il suo diffecto:
Così non fa valer pomposo aspetto
Homo che si dilecti in vista bella;
Però ciò che risplende non è stella
E sotto fregio e vestimento vano
Degno si fa di triumphal corona
Huom di vera forteçça
Però c'ogni graveçça
E ogni amara sorte
Con umiltà sostien fin' a la morte.
Impresa grave e alta con raxone
É magnanimitate,
La cui somma bontate
In dubïosa via
Con subita follìa
Né con tremor, ma discreta discende.
A lode né a lusinghe non attènde,
E del valor altrui parlar non cura
E fa sofrir la sua alta natura,
Néè di cose grandi amirativa,
Delle moral virtùè luce viva.
Magnanimo è colui che con raxone
A l'alte imprese actende:
L'onor del campo e d'arme a lui si rende,
Perché ben le dispone,
E tanto cresce in pregio et in valore
Che la sua chiara fama mai non more.
Né temer, né ardir, ma sicurtate
Al saggio si convene;
Perché 'l timido manca et perde spene,
L'ardir excede e piace;
- Ma sicurtà verace
É pace - della mente
Armata e forte contro ogni accidente.
Folle è l'uom presuntuoso,
Il qual vuol più veder che non convene.
Del van pensier procede vana spene,
Che sormontando fa l'uom curïoso
A maggior cosa che non da suo stato,
Onde spessa hora cade trabocato.
Avança ogni dolor la dura offesa,
Che raro vien spirando honor e bene
Se non in quel che in pace la sostene
E sa si riparar su l'acidente
Che dopo il danno non perda il parente.
Ançi al grave accidente che s'aspetta,
Conviensi proveder con saggia fretta,
Ma non si vuol morire
In dogla et in sospir ançi l'evento
Prendasi il riparo sança pavento:
Ché spesso cosa nel tempo intervene
Che in luogo del gran male aduce il bene.
Mente di pace e d'alegreçça amica
Serva et acressce la vita in dilecto:
Adunque il tristo che pensier notrica
Sé stesso strugge e sé stesso nimica
Però s'avegga d'altro in sul diffecto
Che sospir mille non fan un perfecto.
Saggio è chi lascia al cielo ogni vendecta,
Perché fa degno honore
A quel alto signore,
Che è sopr'ogni humana provedença.
Giusto corregitor d'ogni fallença.
Di quel medesimo.
Speri ciaschuno offeso in basso stato
Veder, se 'l tempo aspetta
Contra 'l possente altier degna vendetta
Perché fortuna non tien fermo lato,
Ma fa tosto cader huom exaltato.
Somma allegreçça è fare sua vendetta
Perché l'onta e 'l dolore
Si muta in nuovo honore:
Ma faccia sì ciascun che scorsa fretta
Per nuovo danno non gravi suo stato;
Ch'uom peggiorando male è vendicato.
Come del bel sofrir s'aquista honore,
Cosìè saggio et è sommo valore
Diffender ben suo stato e sua salute
Oprando tal difesa con vertute.
Simula il saggio peregrin l'offese,
E segue il tempo e l'uso del paese;
Né a far altro prende
Che solo al principale, al qual intende.
Homo gravato di forte accidente
Non s'atristi la mente;
Ma pensi con raxon che quel che avene
Lo fa e permette l'infinito bene,
Il qual non opra se non giustamente.
Gl'alti iudici del celeste trono
Sono in sé tutti giusti e veraci;
Ma li mortal fallaci
Per lor fragilità, per lor difecto
Di sua alteçça non ànno inteletto.
Però giudica mal la humanitate
Credendo il danno ov'è l'utilitate.
O visitaçion superna e santa,
Cara sopr'oro e pietra pretïosa,
Dolce più d'altra cosa;
Per tua benignitate
Gravi talor nostro corpo mortale,
Per dar felicitate
Al spirto che con Dio vive eternale.
Di quello medesimo.
Homo passïonato da fortuna
Contra força di tempo non si mova:
Perché rotto nochier fa mala prova
Contra potença di turbato mare.
Ma vogla soferendo il mal passare,
Ove si compie e corona vertute,
Perché meglo è soferire un punto forte,
Sperando sua salute,
Che tutto 'l stato suo metter a morte.
Non è sì alto alcun nostro valore
Che poder di fortuna non roversi;
Perch'ella fiere i buoni come i perversi,
E quando alcun più crede in fermo stato
Più tosto da fortuna è alterato.
Non dà pianeta alcun necessitate,
Ma sol tal volontate
Qual sua natura in homo dispone:
Però che d'apetito e di raxone
E di libero arbitrio è possente.
Ciascuna mortalmente
Che elegge a suo piacer lo mal e 'l bene,
Et è sola casgion di quel c'avene.
O temperança, donna dell'onore,
Tu reggi sempre di ragion lo freno,
Tu tien lo meçço bel tra 'l più e 'l meno;
Però si truova l'uom con più valore
Il qual più t'ama; e chi segue 'l furore,
E al disordinato esser s'accosta,
O quanto car gli costa!
Perch'è nimico di cotal vertude
E con dogla e sospir sua vita chiude.
Quanto 'l baron è di magior potença
Più dee seguir clemença,
Seguir misericordia e veritate:
Però che Salamon in sua sentença
Disse che 'l vero e la santa clemença
Conserva l'uomo in alta podestate.
Mal non perì giamai huom pietoso,
Perché fellice uscita
Vien dalla buona vita,
La qual per cotal bene
In stato buono lontana si mantene.
O umiltà, salute alta e verace,
Tua è la sicurtà, tua è la pace,
Huom che s'umilia sarà exaltato;
Né fia sança humiltà giamai beato.
Famiglo saggio fa dolce ubidença,
Né parla su la mensa;
Ma tutto accorto pensa
Guardarsi da fallença
E far al suo signor sol reverença.
Discreto servo fa leal omaggio,
Perché l'ecterno raggio
Di fede e' di vertù sempre l'accende
Al bene e a l'onore,
Onde possa far grande il suo signore.
Degno è di lode ciascun che dispone
Con ordine ogni cosa nel suo grado,
Ché sanza ciò s'acquista honor di rado.
L'ordine bello togle la fatica,
E rende adorna l'opra.
E dà honor e lode a chi l'aopra.
O apetito vergognoso e rio,
Tu fai del corpo un dio,
Tu dai graveçça e dogla,
Tu dai infermità, tu dai più morte,
Che altra passïone, o altra sorte.
O mente folle del superbo altero,
C'al cielo e alla terra è odioso.
Ciascun superbo si tien valoroso,
Tanto soperchio ama sua essença,
Ch'el tien ferma credença
Di mettersi sicuro ad ogni impresa;
Ond'egli à spesso morte o grave offesa.
Ancora de la superbia.
Folle è chi non conosce il tempo è 'l stato
Che gratia o fortuna li concede,
Però che sempre a suo danno procede;
Ma conoscença tien l'uom in honore
E di grande lo fa venir magiore.
O falsa invidia, nimica di pace,
Trista del ben altrui che non ti nuoce,
Tu porti dentro quella ardente face,
Che t'arde il petto, e altru' mette in croce.
Homo di miser stato
Non è invidïato,
Ma sol chi à del bene e tien vertute.
O prençe adunque d'ecterna salute,
Raffrena cotal fera;
Che non si strugga e pera
Per lo diffecto suo l'altrui bontate:
Che magior gravitate
E più alto dolor già non si sente
Che questo vitio tra l'umana gente.
O avaritia nimica di dio,
Tu ài sì strutto il mondo e fatto rio,
Che a mal torre e tener s'à rispetto:
E ciò mostra l'effetto
Che per cupidità d'esser signore,
O d'aquistar honor, cittade o terra,
L'un strugge l'altro, onde nasce la guerra,
La qual danna e diserta ogni valore.
Questo dimostra chiaro
Come è cieco l'avaro,
Ché così quel che possiede gli manca
Come l'altrui per cui ognor si stanca,
E perch'egl'è contra ragion tenace
Suscita sempre dogla sança pace.
O disonesto e misero dilecto,
Luxurïoso ardore,
Privi ciaschedun del suo honore,
E togli il maggior ben de lo 'ntellecto.
Per te si strugge il bene,
Di che viver convene
L'uomo e 'l suo sangue e diffender suo stato.
O folli inamorati
Del dolce amaro a la morte guidati,
Vostro carnal disìo
É vostro sommo bene e solo dio.
In una pinta ymagin di vil terra
Che sì vi lega e serra
Che gentileçça né vertù v'acende;
Ma solo a viçii mostra mente attende.
L'ira che da virtù sempre è diversa
É sì folle e perversa,
Che quanto in sé non vede mai raxone,
E per tale passïone
Judicio si roversa,
E 'l vecchio e 'l gioven falla ogni stagione.
Non è grave fatiga
Vincer ciascuno irato,
Perché animo infiamato
Sé stesso impugna e liga.
Così si truova vinto e ingannato
Ciaschun che vuol tener animo irato.
Irato viso e lla mente discreta
A signor si convien, perché i sugetti
Corregan lor diffecti;
Perché a fidança della faccia lieta
Del suo dolce signore
Cade famiglo folle nell'errore.
Di quel medesimo.
Non si convien furore
A discreto signore,
Il saggio marinaio ad un sol segno
Sa governar suo legno
In tempo oscuro et in serena luce,
Perché vertù et ordine il conduce.
Non dee il cor gentile
Irare contro al sugetto
Per ogni suo difetto,
Ma simular con saggia sofferença,
Secondo la fallença:
Ché sotto 'l cielo non è huom perfetto,
E perché impatiença
Ispesso col furore
Radoppia il fallo e fa magior l'errore.
O pigra accidia e neglicença vile,
Tu tien l'anima nostra grave e trista;
Per te mai non s'acquista
Nome, né lode, né verace honore:
Però che questo nasce dal valore,
Il qual misera struggi,
Arte disdegni e la natura struggi.
O pigro vien, ch'el dice Salamone,
A veder la vertù della formica,
Che nella state raguna e ripone
Quel che nel freddo tempo la notrica.
Solicito huomo et in valor veloce
Sta in honor con principi e baroni,
Di lui sempre si fa dolci sermoni
Aquistando per tutto fama e lode;
Ma de l'huom pigro sol viltà se n'ode.
Non si tien fede a comun né a parte,
Ché 'l guelfo e 'l ghibellino
Veggio andar peregrino,
E da suo' partiali esser diserto.
Misera Ytalia, tu l'ài ben isperto,
Ché 'n te non è latino
Che non strugga 'l vicino
Quando con força e quando con mal'arte.
Di quel medesimo.
A far lo ben comun non c'è più loco,
Perché ciascuno al suo mulino attende,
E quel che più s'accende
E che nel suo comun più alto regna,
Volgerà tosto insegna
Pur che l'offerta non manchi a l'altaro.
Dunque si mostra chiaro
Che non è parte, né comun amato
Se non in quanto l'huom serva a suo stato.
Formò lo mondo per diversi gradi
L'infinita natura,
Perciò si vede c'una criatura
Dell'altra è differente in intelecto,
In opere e in effecto.
Altr'è fatto alla spada,
Altro a la legge,
Altri serve, altri regge,
E perché sia loro esser diverso
Così bisongna al ben dell'universo.
O fragil gloria della humana alteçça,
O misera alegreçça,
Che quando chiara in altrui si vede,
E ferma esser più crede,
Subito volta e perde il suo valore,
E ne' suo' van pensier' fallita more.
Perché sospiri, mortal, della morte?
Perché tua vita, misero, si dole?
Tu sai che sotto il sole
Cosa creata stabil non rimane,
La sera gioia e pianto la dimane;
Quest'è la nostra vita
Opra novella, po' ch'ài dimostrato
Li vitii e le virtù d'umana vita,
Consigla, che ciascun ançi l'uscita
Proveggia bene al suo ecterno stato:
Po' rendi gratie, lode e reverença
A l'infinita e superna excellença,
La qual per sua pietate
Ad oportune perfectionis assentiam tractatus huiusmodi digne ac necessario et principaliter queritus superne caritatis pressidium, quod michi, sicut scribitur prov. XIX c. ,: Turris fortissima nondum ad ipsam currit in suis et exaltabitur.
Nam ipse deus, qui est causa prima per influentias et effectus superiorum syderum et speratarum tamquam per secundarias essentias, in istis inferioribus agit et propterea dicit philosophus in libro Metaurorum: Mundus iste inferior continuus est isti superiori ut omnis eius virtus gubernetur, exinde et Boetius in IIII de Consolatione: Omnium generatio rerum cunctusque mutabilium naturarum progressus et quicquid aliquo movetur motu causas, formas, hordines ex divine mentis stabilitate sortitur. Ipse est qui sue bonitate justitie transfert regna, honores et conditiones regnorum de gente in gente.
Hoc simpliciter est verissimum et notorium quod absque illius gratia qui est universalis finis desiderate salutis, ad quem omnes fines alii ordinantur finis felicitatis haberi non potest. Nam sicut scriptum est per apostolum III c. ad Cor.: Velle michi adiacetur perficere autem non invenio. Hoc est etiam quod scribit Augustinus in fine XIII libri Confessionum, dicens: Hoc intellige quis hominem dabit homini, quis Angelus Angelo, quis Angelus homini a te petatur, in te queratur, ad te pulsetur, si sic accipietur, sic invenietur, sic aparietur.
Cum inter ceteras excellentias, et virtutes, caritas sit venerabilior et sublimior sicut probat Apostolus XIII ad Corintios, dicens: Horum autem omnium maior est caritas. Idcirco de amicitia, velut de excellentia digniori principali veneratione tractatus; quia sicut dicit philosophus, Eticorum. IX: Caritas est amicitia quedam nam ex virtute ipsius amicabilis caritas bonorum genus mortalium splendore pacis irradiat, et per ipsius verum effectum velud per conforme medium ad primam et simplicem caritatem per consequens hordinatur. Hec siquidem amicitia sic diffinitur de Tulio in suo de Amicitia: Amicicia nihil aliud est nisi divinarum humanarumque rerum cum benivolentia ex caritate summa consenctio et quod ipsa siquidem amicitia, velud perfectissima in omnibus conditionibus dignitatis humane necessario requiratur. Probat philosophus dicens Ethycorum VIII: Sine amicis utique nullus elligit vivere habens reliqua bona omnia, etenim ditantibus et principatus et potentatus possidentibus videtur. Maxime amicis opus esse que enim utilitas talis bone fortune ablato beneficio, quod fit maxime et laudabilissimum ad amicos qualiter utique servabitur sine amicis in inopiaque et reliquis infortuniis solum existimant refugium esse amicos huc usque philosophus.
Hoc si quidem scribit Augustinus, dicens: Ubi est caritas quid est quod possit obesse? Et ubi non est caritas quod est quod possit prodesse?
Quia partialitatis materia ex cupiditate, invidia, superbia et aliis vitiosis habitudinibus generatur; idcirco post ipsa vitia superius demonstrata, de natura partialitatis est sermo. Ad cuius evidentiam latiorem sciendum est quod sicut hostis humane salutis per se ipsum et angelos tenebrosos, fecit partialitatem in celo, causa vero partialitatis eiusdem fuit voluntas mala et inordinata diaboli cecata peccato superbie, avaritie et invidie; quia ipse diabolus superbus amore proprie excellentie, invidus glorie creatoris sui et avarus et cupidus ad cognoscenda altissima et incomprehensibilia dei et ad altissimam beatitudinem possidendam dixit: In celum ascendam, super altitudinem nubium, exaltabo solium meum et ero similis altissimo. Quare sicut scribit Magister II libro Sententiarum dicit; Ipse et multi alii participes sui qui eidem in malitia consenserunt de celestibus sedibus ceciderunt. Similiter partialitas queque huius infellicis mundi, sive sit Guelfa, vel Ghibellina, sive Alba, vel Nigra, quoque nomine nuncupetur, fundata est super ipsis delictis: superbia, cupiditatis et invidie, et ab eis et ipsorum alterocantur. Et quod hec sit vera satis manifesta monstratur. Nam perspicuum est quod neminem Ghibelinum, vel Guelfum originaliter numquam natura produxit; sed corruptibilis homo ex inordinata voluntate sua mores perversos et vitia persequens cupiditatibus, invidiis, superbiis et aliis scelleratis habitibus se miscuit et vagus relaxatur in eis sine quibus naturaliter natus est. Hoc est autem quod Seneca, loquens in persona nature, scribit ad Lucillum, libro III, dicens: Peiores morimur quam nascamur. Nostrum istud non nature vitium est. Illa de nobis conqueri potest et dicere. Quod est hoc sine cupiditatibus vos genui sine tumoribus, sine perfidia, sine pestibus, quales igitur tristes exite. Et propterea dicit philosophus etycorum secundo: Moralis virtus ex more fit; unde et nomen habuit, parum declinans amore, ex quo manifestum est quod neque una moralium virtutum natura nobis insit. Cum igitur morales habitus non a natura, sed ab usu operationis accedat, idcirco primi partium fundatores, scandaliççatores et destructores orbis, non a natura, nec a ratione commoti; sed a malitia facinorosa devieti, propter perdictionem proximi et destructionem boni comunis partialitatum malitias invenerunt. Nam partiales huiusmodi propter cupiditatem eorum universos honores, lucra et offitia sue comunitatis et patrie occupare volentes, vel propter superbiam eorumdem, impatientes proximum suum sibi parem adesse, aut ipsius proximi statui prospero invidentes, vel virtuose excellentie emulantes. Et ex hiis et aliis vitiosis deffectibus discordes effecti adversus te ipsos hostiliter insurrexerunt utrinque, et sub partialitatis colore invidiam, avaritiam et superbiam simulantes, se ipsos sub pretextu et nomine Ghibelino, vel Guelfo alterutrum offenditur. Quod siquidem ab ipsis principalibus promotoribus est propagatum in posteris, ut filii enutriti et docti in perversis iniquitatibus et partialitatibus patrum et predecessorum. Suorum eisdem simulationibus gravibusque periculis hodie realiter et personaliter offendantur et ad partialitatis sue perfidiam potentius deffendendam, Ecclesiam et Imperium velut partialitatum suarum principalia fundamenta constituunt. Nam Ghibelini pro eis imperium et ecclesiam contra, suscipiunt. In quo siquidem quantum ipsi partiales omnes se ducantur necessitas rationis et dignitatis ostendit. Quoniam sicut testatur evangelica veritas: Cum omnis potestas a domino deo sit propter quod summum sacerdotium in pontifice spirituali et in imperio temporali imperiale fastigium ad universi spiritualem et temporalem salutem sunt data, vel promissa de celo qui cum a[...]o gerant ymaginarium forme domini? tandem dignitatis officiis distinctionem et partialitatem non habere facere in personis tam similitudine et exemplo bonitatis ecterne penes, quam non est acceptio personarum, quam etiam quia ignominiosum est credere, ut appostolica sanctitas sacerdotii, et potentissima Maiestas Imperii, qui spiritualem et temporalem omnium potestatem possident in terrenis assumant sibi partem, vel partialitatem in eo cuius totum iure veri regiminis et ordinati dominii ad cos noscitur pertinere: propter quod non est verisimile, non est verum quod Ecclesia, nec Imperium, quorum consilia, deliberationes et vie sancte et juste sunt, nec per Guelfis, vel Ghibelinis, vel contra fuerint operati, vel faciant nisi quemadmodum bonum rationis exigerit ad partialium eorumdem devotionem et fidem dignis favoribus cognoscendas, vel ad ipsorum inobedientiam et malitiam digna iustitia puniendas. Nec obstat quod ipsi Ghibelini quoscumque processus iustos ecclesie, et ipsi Guelfi quoscumque processus iustos imperii quantumcumque injustissimos habent ex ipsorum malitia obstinata suspectos et illis pro viribus opponuntur. Ratio est quia magis eligunt ipsi miseri partiales super oppressionibus et tyrampnide convicinium et proximorum suorum; ac in superbiis, luxuriis, cupiditatibus illecebris temporalibus et suis corruptibilibus passionibus permanere, quam preter passiones easdem sub ecclesiastico, vel imperiali justo et sancto regimine residere. Sed quamvis ad Ecclesiam et Imperium spirituale, ac temporale regimine et dominium Guelforum et Ghibellinorum ac terrestrium omnium pertinere noscatur. Quamvis et ipsi Ghibelini Imperium sibi capud et deffensionem appellent, et ipsi Guelfi pro eis Summum Pontificem et Ecclesiam omnium fateantur et invocent adiutricem; tamen nec Guelfi volunt Ecclesiam, nec Ghibellini querunt Imperium pretextu iusti dominii, vel gubernationis eorum; sed solum in casu deffensionis, subsidii et opportunitatis partialium eorumdem, eos dominos suos non corde; sed labiis honorantes. Ynmo sicut frequenti experimento videtur Guelfi repugnant ecclesie, et Ghibellini adversantur imperio usque ad ultimam inobedientiam et destructionem partialium predictorum; totis viribus opponentes, et quod maioris confusionis est gravitas, Guelfus in Guelfum et Ghibellinus in Ghibellinum insurgit et se alterutrum prosecuntur et dissipant. Quia ex superbia, invidia et avaritia terrenorum, que sunt contraria caritatis et pacis, non possunt nec rationabiliter debet unita tranquillitate manere. Item quod derisorium est plurimi ex huiusmodi partialibus secundum accidentia temporum partialitatis emolumenta videntes se faciunt Ghibellinos, vel Guelfos, quorum patres cogniti non fuerunt, et qui pro partialitatis negotio unicam numquam substinuere naturam. Insuper Ghibellinus Guelfo, et Ghibellino Guelfus unitur, ut ex talis unionis virtute nedum contra ceteros Ghibellinos vel Guelfos; sed adversus ecclesiam, vel imperium possint cupiditatum et passionum suarum deffendere et exercere tyrampnides, et in premissis superbia, cupiditate, invidia el aliis vitiosis effectibus diutius et potentius permanere. O igitur partialitas detestanda ab omni veritate, et qualibet bonitate semota! O Guelfi et Ghibellini nominis infelix et odiosa perversio! Invidie et avaritie fomes falsitatis et perdictionis amica, boni comunis et reipublice destructiva, tu puritate orbis ad scandala excitasti; tu hominum innocentiam vulnerasti; sed miserandam Ytaliam pace et caritate nudata in dolorum ac bellorum campestrium et civilium calamitate demersam sanciatam ducis ad mortem. Nisi misericordiarum pater omnipotens de bonitatis sue superna clementia se opponat. Ve tamen superioribus dignitatibus et potentiis diversis penes quos assumptio talis partialitatis adesset, ex qua personarum destructio, et animarum perdictio causatur. Quoniam, sicut per Augustinus scribitur in sermone quarto: pre ceteris gradibus dignitas episcopalis est altior, tanto si per negligentiam dilabatur, ruina est gravior. Et propterea clamat dominus per Ezechielem prophetam adversus potentatus et principes in proposito: Audite, reges, et discite, judices finium terre et prebete aures vestras; quoniam data est a domino vobis potestas et virtus ab altissimo, qui interrogabit opera vestra, et cogitationes vestras scrutabitur; quoniam cum essetis ministri regni illius non recte judicastis, neque custodistis legem justitie.
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
|
|
|
© 1996 - Tutti i diritti sono riservati Biblioteca dei Classici italiani di Giuseppe Bonghi Ultimo aggiornamento: 12 agosto 2010 |