P. Vergilis Maronis

Aeneidos

LIBER SEXTVS

Edizione di riferimento:

http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen6.shtml

Sic fatur lacrimans, classique immittit habenas

et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris.

obuertunt pelago proras; tum dente tenaci

ancora fundabat nauis et litora curuae

praetexunt puppes. iuuenum manus emicat ardens         5

litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae

abstrusa in uenis silicis, pars densa ferarum

tecta rapit siluas inuentaque flumina monstrat.

at pius Aeneas arces quibus altus Apollo

praesidet horrendaeque procul secreta Sibyllae,               10

antrum immane, petit, magnam cui mentem animumque

Delius inspirat uates aperitque futura.

iam subeunt Triuiae lucos atque aurea tecta.

Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna

praepetibus pennis ausus se credere caelo                         15

insuetum per iter gelidas enauit ad Arctos,

Chalcidicaque leuis tandem super astitit arce.

redditus his primum terris tibi, Phoebe, sacrauit

remigium alarum posuitque immania templa.

in foribus letum Androgeo; tum pendere poenas              20

Cecropidae iussi (miserum!) septena quotannis

corpora natorum; stat ductis sortibus urna.

contra elata mari respondet Cnosia tellus:

hic crudelis amor tauri suppostaque furto

Pasiphae mixtumque genus prolesque biformis               25

Minotaurus inest, Veneris monimenta nefandae,

hic labor ille domus et inextricabilis error;

magnum reginae sed enim miseratus amorem

Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resoluit,

caeca regens filo uestigia. tu quoque magnam                 30

partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.

bis conatus erat casus effingere in auro,

bis patriae cecidere manus. quin protinus omnia

perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates

adforet atque una Phoebi Triuiaeque sacerdos,                35

Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:

'non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;

nunc grege de intacto septem mactare iuuencos

praestiterit, totidem lectas ex more bidentis.'

talibus adfata Aenean (nec sacra morantur                       40

iussa uiri) Teucros uocat alta in templa sacerdos.

Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,

quo lati ducunt aditus centum, ostia centum,

unde ruunt totidem uoces, responsa Sibyllae.

uentum erat ad limen, cum uirgo 'poscere fata                 45

tempus' ait; 'deus ecce deus!' cui talia fanti

ante fores subito non uultus, non color unus,

non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,

et rabie fera corda tument, maiorque uideri

nec mortale sonans, adflata est numine quando               50

iam propiore dei. 'cessas in uota precesque,

Tros' ait 'Aenea? cessas? neque enim ante dehiscent

attonitae magna ora domus.' et talia fata

conticuit. gelidus Teucris per dura cucurrit

ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:            55

'Phoebe, grauis Troiae semper miserate labores,

Dardana qui Paridis derexti tela manusque

corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras

tot maria intraui duce te penitusque repostas

Massylum gentis praetentaque Syrtibus arua:                  60

iam tandem Italiae fugientis prendimus oras.

hac Troiana tenus fuerit fortuna secuta;

uos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,

dique deaeque omnes, quibus obstitit Ilium et ingens

gloria Dardaniae. tuque, o sanctissima uates,                   65

praescia uenturi, da (non indebita posco

regna meis fatis) Latio considere Teucros

errantisque deos agitataque numina Troiae.

tum Phoebo et Triuiae solido de marmore templum

instituam festosque dies de nomine Phoebi.                      70

te quoque magna manent regnis penetralia nostris:

hic ego namque tuas sortis arcanaque fata

dicta meae genti ponam, lectosque sacrabo,

alma, uiros. foliis tantum ne carmina manda,

ne turbata uolent rapidis ludibria uentis;                           75

ipsa canas oro.' finem dedit ore loquendi.

At Phoebi nondum patiens immanis in antro

bacchatur uates, magnum si pectore possit

excussisse deum; tanto magis ille fatigat

os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.     80

ostia iamque domus patuere ingentia centum

sponte sua uatisque ferunt responsa per auras:

'o tandem magnis pelagi defuncte periclis

(sed terrae grauiora manent), in regna Lauini

Dardanidae uenient (mitte hanc de pectore curam),        85

sed non et uenisse uolent. bella, horrida bella,

et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.

non Simois tibi nec Xanthus nec Dorica castra

defuerint; alius Latio iam partus Achilles,

natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno                          90

usquam aberit, cum tu supplex in rebus egenis

quas gentis Italum aut quas non oraueris urbes!

causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris

externique iterum thalami.

tu ne cede malis, sed contra audentior ito,                         95

qua tua te Fortuna sinet. uia prima salutis

(quod minime reris) Graia pandetur ab urbe.

Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla

horrendas canit ambages antroque remugit,

obscuris uera inuoluens: ea frena furenti                           100

concutit et stimulos sub pectore uertit Apollo.

ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,

incipit Aeneas heros: 'non ulla laborum,

o uirgo, noua mi facies inopinaue surgit;

omnia praecepi atque animo mecum ante peregi.            105

unum oro: quando hic inferni ianua regis

dicitur et tenebrosa palus Acheronte refuso,

ire ad conspectum cari genitoris et ora

contingat; doceas iter et sacra ostia pandas.

illum ego per flammas et mille sequentia tela                   110

eripui his umeris medioque ex hoste recepi;

ille meum comitatus iter maria omnia mecum

atque omnis pelagique minas caelique ferebat,

inualidus, uiris ultra sortemque senectae.

quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,            115

idem orans mandata dabat. gnatique patrisque,

alma, precor, miserere (potes namque omnia, nec te

nequiquam lucis Hecate praefecit Auernis),

si potuit manis accersere coniugis Orpheus

Threicia fretus cithara fidibusque canoris,                         120

si fratrem Pollux alterna morte redemit

itque reditque uiam totiens. quid Thesea, magnum

quid memorem Alciden? et mi genus ab Ioue summo.'

Talibus orabat dictis arasque tenebat,

cum sic orsa loqui uates: 'sate sanguine diuum,                125

Tros Anchisiade, facilis descensus Auerno:

noctes atque dies patet atri ianua Ditis;

sed reuocare gradum superasque euadere ad auras,

hoc opus, hic labor est. pauci, quos aequus amauit

Iuppiter aut ardens euexit ad aethera uirtus,                     130

dis geniti potuere. tenent media omnia siluae,

Cocytusque sinu labens circumuenit atro.

quod si tantus amor menti, si tanta cupido est

bis Stygios innare lacus, bis nigra uidere

Tartara, et insano iuuat indulgere labori,                           135

accipe quae peragenda prius. latet arbore opaca

aureus et foliis et lento uimine ramus,

Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis

lucus et obscuris claudunt conuallibus umbrae.

sed non ante datur telluris operta subire                            140

auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.

hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus

instituit. primo auulso non deficit alter

aureus, et simili frondescit uirga metallo.

ergo alte uestiga oculis et rite repertum                             145

carpe manu; namque ipse uolens facilisque sequetur,

si te fata uocant; aliter non uiribus ullis

uincere nec duro poteris conuellere ferro.

praeterea iacet exanimum tibi corpus amici

(heu nescis) totamque incestat funere classem,                 150

dum consulta petis nostroque in limine pendes.

sedibus hunc refer ante suis et conde sepulcro.

duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto.

sic demum lucos Stygis et regna inuia uiuis

aspicies.' dixit, pressoque obmutuit ore.                             155

Aeneas maesto defixus lumina uultu

ingreditur linquens antrum, caecosque uolutat

euentus animo secum. cui fidus Achates

it comes et paribus curis uestigia figit.

multa inter sese uario sermone serebant,                           160

quem socium exanimum uates, quod corpus humandum

diceret. atque illi Misenum in litore sicco,

ut uenere, uident indigna morte peremptum,

Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter

aere ciere uiros Martemque accendere cantu.                   165

Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum

et lituo pugnas insignis obibat et hasta.

postquam illum uita uictor spoliauit Achilles,

Dardanio Aeneae sese fortissimus heros

addiderat socium, non inferiora secutus.                           170

sed tum, forte caua dum personat aequora concha,

demens, et cantu uocat in certamina diuos,

aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,

inter saxa uirum spumosa immerserat unda.

ergo omnes magno circum clamore fremebant,               175

praecipue pius Aeneas. tum iussa Sibyllae,

haud mora, festinant flentes aramque sepulcri

congerere arboribus caeloque educere certant.

itur in antiquam siluam, stabula alta ferarum;

procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex                    180

fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur

scinditur, aduoluunt ingentis montibus ornos.

Nec non Aeneas opera inter talia primus

hortatur socios paribusque accingitur armis.

atque haec ipse suo tristi cum corde uolutat                      185

aspectans siluam immensam, et sic forte precatur:

'si nunc se nobis ille aureus arbore ramus

ostendat nemore in tanto! quando omnia uere

heu nimium de te uates, Misene, locuta est.'

uix ea fatus erat, geminae cum forte columbae                 190

ipsa sub ora uiri caelo uenere uolantes,

et uiridi sedere solo. tum maximus heros

maternas agnouit auis laetusque precatur:

'este duces, o, si qua uia est, cursumque per auras

derigite in lucos ubi pinguem diues opacat                       195

ramus humum. tuque, o, dubiis ne defice rebus,

diua parens.' sic effatus uestigia pressit

obseruans quae signa ferant, quo tendere pergant.

pascentes illae tantum prodire uolando

quantum acie possent oculi seruare sequentum.               200

inde ubi uenere ad fauces graue olentis Auerni,

tollunt se celeres liquidumque per aera lapsae

sedibus optatis gemina super arbore sidunt,

discolor unde auri per ramos aura refulsit.

quale solet siluis brumali frigore uiscum                            205

fronde uirere noua, quod non sua seminat arbos,

et croceo fetu teretis circumdare truncos,

talis erat species auri frondentis opaca

ilice, sic leni crepitabat brattea uento.

corripit Aeneas extemplo auidusque refringit                    210

cunctantem, et uatis portat sub tecta Sibyllae.

Nec minus interea Misenum in litore Teucri

flebant et cineri ingrato suprema ferebant.

principio pinguem taedis et robore secto

ingentem struxere pyram, cui frondibus atris                   215

intexunt latera et feralis ante cupressos

constituunt, decorantque super fulgentibus armis.

pars calidos latices et aena undantia flammis

expediunt, corpusque lauant frigentis et unguunt.

fit gemitus. tum membra toro defleta reponunt                220

purpureasque super uestis, uelamina nota,

coniciunt. pars ingenti subiere feretro,

triste ministerium, et subiectam more parentum

auersi tenuere facem. congesta cremantur

turea dona, dapes, fuso crateres oliuo.                               225

postquam conlapsi cineres et flamma quieuit,

reliquias uino et bibulam lauere fauillam,

ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno.

idem ter socios pura circumtulit unda

spargens rore leui et ramo felicis oliuae,                             230

lustrauitque uiros dixitque nouissima uerba.

at pius Aeneas ingenti mole sepulcrum

imponit suaque arma uiro remumque tubamque

monte sub aerio, qui nunc Misenus ab illo

dicitur aeternumque tenet per saecula nomen.                 235

His actis propere exsequitur praecepta Sibyllae.

spelunca alta fuit uastoque immanis hiatu,

scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,

quam super haud ullae poterant impune uolantes

tendere iter pennis: talis sese halitus atris                           240

faucibus effundens supera ad conuexa ferebat.

[unde locum Grai dixerunt nomine Aornum.]

quattuor hic primum nigrantis terga iuuencos

constituit frontique inuergit uina sacerdos,

et summas carpens media inter cornua saetas                  245

ignibus imponit sacris, libamina prima,

uoce uocans Hecaten caeloque Ereboque potentem.

supponunt alii cultros tepidumque cruorem

succipiunt pateris. ipse atri uelleris agnam

Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori                   250

ense ferit, sterilemque tibi, Proserpina, uaccam;

tum Stygio regi nocturnas incohat aras

et solida imponit taurorum uiscera flammis,

pingue super oleum fundens ardentibus extis.

ecce autem primi sub limina solis et ortus                         255

sub pedibus mugire solum et iuga coepta moueri

siluarum, uisaeque canes ululare per umbram

aduentante dea. 'procul, o procul este, profani,'

conclamat uates, 'totoque absistite luco;

tuque inuade uiam uaginaque eripe ferrum:                     260

nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.'

tantum effata furens antro se immisit aperto;

ille ducem haud timidis uadentem passibus aequat.

Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes

et Chaos et Phlegethon, loca nocte tacentia late,               265

sit mihi fas audita loqui, sit numine uestro

pandere res alta terra et caligine mersas.

Ibant obscuri sola sub nocte per umbram

perque domos Ditis uacuas et inania regna:

quale per incertam lunam sub luce maligna                     270

est iter in siluis, ubi caelum condidit umbra

Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.

uestibulum ante ipsum primisque in faucibus Orci

Luctus et ultrices posuere cubilia Curae,

pallentesque habitant Morbi tristisque Senectus,              275

et Metus et malesuada Fames ac turpis Egestas,

terribiles uisu formae, Letumque Labosque;

tum consanguineus Leti Sopor et mala mentis

Gaudia, mortiferumque aduerso in limine Bellum,

ferreique Eumenidum thalami et Discordia demens        280

uipereum crinem uittis innexa cruentis.

in medio ramos annosaque bracchia pandit

ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia uulgo

uana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.

multaque praeterea uariarum monstra ferarum,              285

Centauri in foribus stabulant Scyllaeque biformes

et centumgeminus Briareus ac belua Lernae

horrendum stridens, flammisque armata Chimaera,

Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.

corripit hic subita trepidus formidine ferrum                    290

Aeneas strictamque aciem uenientibus offert,

et ni docta comes tenuis sine corpore uitas

admoneat uolitare caua sub imagine formae,

inruat et frustra ferro diuerberet umbras.

Hinc uia Tartarei quae fert Acherontis ad undas.             295

turbidus hic caeno uastaque uoragine gurges

aestuat atque omnem Cocyto eructat harenam.

portitor has horrendus aquas et flumina seruat

terribili squalore Charon, cui plurima mento

canities inculta iacet, stant lumina flamma,                      300

sordidus ex umeris nodo dependet amictus.

ipse ratem conto subigit uelisque ministrat

et ferruginea subuectat corpora cumba,

iam senior, sed cruda deo uiridisque senectus.

huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,                            305

matres atque uiri defunctaque corpora uita

magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,

impositique rogis iuuenes ante ora parentum:

quam multa in siluis autumni frigore primo

lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto              310

quam multae glomerantur aues, ubi frigidus annus

trans pontum fugat et terris immittit apricis.

stabant orantes primi transmittere cursum

tendebantque manus ripae ulterioris amore.

nauita sed tristis nunc hos nunc accipit illos,                     315

ast alios longe summotos arcet harena.

Aeneas miratus enim motusque tumultu

'dic,' ait, 'o uirgo, quid uult concursus ad amnem?

quidue petunt animae? uel quo discrimine ripas

hae linquunt, illae remis uada liuida uerrunt?                   320

olli sic breuiter fata est longaeua sacerdos:

'Anchisa generate, deum certissima proles,

Cocyti stagna alta uides Stygiamque paludem,

di cuius iurare timent et fallere numen.

haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;     325

portitor ille Charon; hi, quos uehit unda, sepulti.

nec ripas datur horrendas et rauca fluenta

transportare prius quam sedibus ossa quierunt.

centum errant annos uolitantque haec litora circum;

tum demum admissi stagna exoptata reuisunt.                330

constitit Anchisa satus et uestigia pressit

multa putans sortemque animo miseratus iniquam.

cernit ibi maestos et mortis honore carentis

Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,

quos simul a Troia uentosa per aequora uectos                 335

obruit Auster, aqua inuoluens nauemque uirosque.

Ecce gubernator sese Palinurus agebat,

qui Libyco nuper cursu, dum sidera seruat,

exciderat puppi mediis effusus in undis.

hunc ubi uix multa maestum cognouit in umbra,            340

sic prior adloquitur: 'quis te, Palinure, deorum

eripuit nobis medioque sub aequore mersit?

dic age. namque mihi, fallax haud ante repertus,

hoc uno responso animum delusit Apollo,

qui fore te ponto incolumem finisque canebat                  345

uenturum Ausonios. en haec promissa fides est?'

ille autem: 'neque te Phoebi cortina fefellit,

dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.

namque gubernaclum multa ui forte reuulsum,

cui datus haerebam custos cursusque regebam,               350

praecipitans traxi mecum. maria aspera iuro

non ullum pro me tantum cepisse timorem,

quam tua ne spoliata armis, excussa magistro,

deficeret tantis nauis surgentibus undis.

tris Notus hibernas immensa per aequora noctes             355

uexit me uiolentus aqua; uix lumine quarto

prospexi Italiam summa sublimis ab unda.

paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,

ni gens crudelis madida cum ueste grauatum

prensantemque uncis manibus capita aspera montis       360

ferro inuasisset praedamque ignara putasset.

nunc me fluctus habet uersantque in litore uenti.

quod te per caeli iucundum lumen et auras,

per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,

eripe me his, inuicte, malis: aut tu mihi terram                 365

inice, namque potes, portusque require Velinos;

aut tu, si qua uia est, si quam tibi diua creatrix

ostendit (neque enim, credo, sine numine diuum

flumina tanta paras Stygiamque innare paludem),

da dextram misero et tecum me tolle per undas,              370

sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.'

talia fatus erat coepit cum talia uates:

'unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?

tu Stygias inhumatus aquas amnemque seuerum

Eumenidum aspicies, ripamue iniussus adibis?                375

desine fata deum flecti sperare precando,

sed cape dicta memor, duri solacia casus.

nam tua finitimi, longe lateque per urbes

prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt

et statuent tumulum et tumulo sollemnia mittent,            380

aeternumque locus Palinuri nomen habebit.'

his dictis curae emotae pulsusque parumper

corde dolor tristi; gaudet cognomine terra.

Ergo iter inceptum peragunt fluuioque propinquant.

nauita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda           385

per tacitum nemus ire pedemque aduertere ripae,

sic prior adgreditur dictis atque increpat ultro:

'quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,

fare age, quid uenias, iam istinc et comprime gressum.

umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae:           390

corpora uiua nefas Stygia uectare carina.

nec uero Alciden me sum laetatus euntem

accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,

dis quamquam geniti atque inuicti uiribus essent.

Tartareum ille manu custodem in uincla petiuit               395

ipsius a solio regis traxitque trementem;

hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.'

quae contra breuiter fata est Amphrysia uates:

'nullae hic insidiae tales (absiste moueri),

nec uim tela ferunt; licet ingens ianitor antro                    400

aeternum latrans exsanguis terreat umbras,

casta licet patrui seruet Proserpina limen.

Troius Aeneas, pietate insignis et armis,

ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.

si te nulla mouet tantae pietatis imago,                              405

at ramum hunc' (aperit ramum qui ueste latebat)

'agnoscas.' tumida ex ira tum corda residunt;

nec plura his. ille admirans uenerabile donum

fatalis uirgae longo post tempore uisum

caeruleam aduertit puppim ripaeque propinquat.            410

inde alias animas, quae per iuga longa sedebant,

deturbat laxatque foros; simul accipit alueo

ingentem Aenean. gemuit sub pondere cumba

sutilis et multam accepit rimosa paludem.

tandem trans fluuium incolumis uatemque uirumque     415

informi limo glaucaque exponit in ulua.

Cerberus haec ingens latratu regna trifauci

personat aduerso recubans immanis in antro.

cui uates horrere uidens iam colla colubris

melle soporatam et medicatis frugibus offam                   420

obicit. ille fame rabida tria guttura pandens

corripit obiectam, atque immania terga resoluit

fusus humi totoque ingens extenditur antro.

occupat Aeneas aditum custode sepulto

euaditque celer ripam inremeabilis undae.                        425

Continuo auditae uoces uagitus et ingens

infantumque animae flentes, in limine primo

quos dulcis uitae exsortis et ab ubere raptos

abstulit atra dies et funere mersit acerbo;

hos iuxta falso damnati crimine mortis.                             430

nec uero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:

quaesitor Minos urnam mouet; ille silentum

consiliumque uocat uitasque et crimina discit.

proxima deinde tenent maesti loca, qui sibi letum

insontes peperere manu lucemque perosi                          435

proiecere animas. quam uellent aethere in alto

nunc et pauperiem et duros perferre labores!

fas obstat, tristisque palus inamabilis undae

alligat et nouies Styx interfusa coercet.

nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem        440

Lugentes campi; sic illos nomine dicunt.

hic quos durus amor crudeli tabe peredit

secreti celant calles et myrtea circum

silua tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.

his Phaedram Procrinque locis maestamque Eriphylen   445

crudelis nati monstrantem uulnera cernit,

Euadnenque et Pasiphaen; his Laodamia

it comes et iuuenis quondam, nunc femina, Caeneus

rursus et in ueterem fato reuoluta figuram.

inter quas Phoenissa recens a uulnere Dido                       450

errabat silua in magna; quam Troius heros

ut primum iuxta stetit agnouitque per umbras

obscuram, qualem primo qui surgere mense

aut uidet aut uidisse putat per nubila lunam,

demisit lacrimas dulcique adfatus amore est:                    455

'infelix Dido, uerus mihi nuntius ergo

uenerat exstinctam ferroque extrema secutam?

funeris heu tibi causa fui? per sidera iuro,

per superos et si qua fides tellure sub ima est,

inuitus, regina, tuo de litore cessi.                                       460

sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,

per loca senta situ cogunt noctemque profundam,

imperiis egere suis; nec credere quiui

hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.

siste gradum teque aspectu ne subtrahe nostro.                465

quem fugis? extremum fato quod te adloquor hoc est.'

talibus Aeneas ardentem et torua tuentem

lenibat dictis animum lacrimasque ciebat.

illa solo fixos oculos auersa tenebat

nec magis incepto uultum sermone mouetur                    470

quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.

tandem corripuit sese atque inimica refugit

in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi

respondet curis aequatque Sychaeus amorem.

nec minus Aeneas casu percussus iniquo                           475

prosequitur lacrimis longe et miseratur euntem.

Inde datum molitur iter. iamque arua tenebant

ultima, quae bello clari secreta frequentant.

hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis

Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago,                        480

hic multum fleti ad superos belloque caduci

Dardanidae, quos ille omnis longo ordine cernens

ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,

tris Antenoridas Cererique sacrum Polyboeten,

Idaeumque etiam currus, etiam arma tenentem.              485

circumstant animae dextra laeuaque frequentes,

nec uidisse semel satis est; iuuat usque morari

et conferre gradum et ueniendi discere causas.

at Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges

ut uidere uirum fulgentiaque arma per umbras,              490

ingenti trepidare metu; pars uertere terga,

ceu quondam petiere rates, pars tollere uocem

exiguam: inceptus clamor frustratur hiantis.

Atque hic Priamiden laniatum corpore toto

Deiphobum uidet et lacerum crudeliter ora,                      495

ora manusque ambas, populataque tempora raptis

auribus et truncas inhonesto uulnere naris.

uix adeo agnouit pauitantem ac dira tegentem

supplicia, et notis compellat uocibus ultro:

'Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri,       500

quis tam crudelis optauit sumere poenas?

cui tantum de te licuit? mihi fama suprema

nocte tulit fessum uasta te caede Pelasgum

procubuisse super confusae stragis aceruum.

tunc egomet tumulum Rhoeteo in litore inanem               505

constitui et magna manis ter uoce uocaui.

nomen et arma locum seruant; te, amice, nequiui

conspicere et patria decedens ponere terra.'

ad quae Priamides: 'nihil o tibi, amice, relictum;

omnia Deiphobo soluisti et funeris umbris.                       510

sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae

his mersere malis; illa haec monimenta reliquit.

namque ut supremam falsa inter gaudia noctem

egerimus, nosti: et nimium meminisse necesse est.

cum fatalis equus saltu super ardua uenit                         515

Pergama et armatum peditem grauis attulit aluo,

illa chorum simulans euhantis orgia circum

ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat

ingentem et summa Danaos ex arce uocabat.

tum me confectum curis somnoque grauatum                 520

infelix habuit thalamus, pressitque iacentem

dulcis et alta quies placidaeque simillima morti.

egregia interea coniunx arma omnia tectis

emouet, et fidum capiti subduxerat ensem:

intra tecta uocat Menelaum et limina pandit,                   525

scilicet id magnum sperans fore munus amanti,

et famam exstingui ueterum sic posse malorum.

quid moror? inrumpunt thalamo, comes additus una

hortator scelerum Aeolides. di, talia Grais

instaurate, pio si poenas ore reposco.                                 530

sed te qui uiuum casus, age fare uicissim,

attulerint. pelagine uenis erroribus actus

an monitu diuum? an quae te fortuna fatigat,

ut tristis sine sole domos, loca turbida, adires?'

Hac uice sermonum roseis Aurora quadrigis                    535

iam medium aetherio cursu traiecerat axem;

et fors omne datum traherent per talia tempus,

sed comes admonuit breuiterque adfata Sibylla est:

'nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.

hic locus est, partis ubi se uia findit in ambas:                   540

dextera quae Ditis magni sub moenia tendit,

hac iter Elysium nobis; at laeua malorum

exercet poenas et ad impia Tartara mittit.'

Deiphobus contra: 'ne saeui, magna sacerdos;

discedam, explebo numerum reddarque tenebris.            545

i decus, i, nostrum; melioribus utere fatis.'

tantum effatus, et in uerbo uestigia torsit.

Respicit Aeneas subito et sub rupe sinistra

moenia lata uidet triplici circumdata muro,

quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,               550

Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.

porta aduersa ingens solidoque adamante columnae,

uis ut nulla uirum, non ipsi exscindere bello

caelicolae ualeant; stat ferrea turris ad auras,

Tisiphoneque sedens palla succincta cruenta                     555

uestibulum exsomnis seruat noctesque diesque.

hinc exaudiri gemitus et saeua sonare

uerbera, tum stridor ferri tractaeque catenae.

constitit Aeneas strepitumque exterritus hausit.

'quae scelerum facies? o uirgo, effare; quibusue                560

urgentur poenis? quis tantus plangor ad auras?'

tum uates sic orsa loqui: 'dux inclute Teucrum,

nulli fas casto sceleratum insistere limen;

sed me cum lucis Hecate praefecit Auernis,

ipsa deum poenas docuit perque omnia duxit.                  565

Cnosius haec Rhadamanthus habet durissima regna

castigatque auditque dolos subigitque fateri

quae quis apud superos furto laetatus inani

distulit in seram commissa piacula mortem.

continuo sontis ultrix accincta flagello                               570

Tisiphone quatit insultans, toruosque sinistra

intentans anguis uocat agmina saeua sororum.

tum demum horrisono stridentes cardine sacrae

panduntur portae. cernis custodia qualis

uestibulo sedeat, facies quae limina seruet?                       575

quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra

saeuior intus habet sedem. tum Tartarus ipse

bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras

quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.

hic genus antiquum Terrae, Titania pubes,                       580

fulmine deiecti fundo uoluuntur in imo.

hic et Aloidas geminos immania uidi

corpora, qui manibus magnum rescindere caelum

adgressi superisque Iouem detrudere regnis.

uidi et crudelis dantem Salmonea poenas,                         585

dum flammas Iouis et sonitus imitatur Olympi.

quattuor hic inuectus equis et lampada quassans

per Graium populos mediaeque per Elidis urbem

ibat ouans, diuumque sibi poscebat honorem,

demens, qui nimbos et non imitabile fulmen                    590

aere et cornipedum pulsu simularet equorum.

at pater omnipotens densa inter nubila telum

contorsit, non ille faces nec fumea taedis

lumina, praecipitemque immani turbine adegit.

nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,           595

cernere erat, per tota nouem cui iugera corpus

porrigitur, rostroque immanis uultur obunco

immortale iecur tondens fecundaque poenis

uiscera rimaturque epulis habitatque sub alto

pectore, nec fibris requies datur ulla renatis.                     600

quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?

quos super atra silex iam iam lapsura cadentique

imminet adsimilis; lucent genialibus altis

aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae

regifico luxu; Furiarum maxima iuxta                               605

accubat et manibus prohibet contingere mensas,

exsurgitque facem attollens atque intonat ore.

hic, quibus inuisi fratres, dum uita manebat,

pulsatusue parens et fraus innexa clienti,

aut qui diuitiis soli incubuere repertis                                 610

nec partem posuere suis (quae maxima turba est),

quique ob adulterium caesi, quique arma secuti

impia nec ueriti dominorum fallere dextras,

inclusi poenam exspectant. ne quaere doceri

quam poenam, aut quae forma uiros fortunaue mersit.   615

saxum ingens uoluunt alii, radiisque rotarum

districti pendent; sedet aeternumque sedebit

infelix Theseus, Phlegyasque miserrimus omnis

admonet et magna testatur uoce per umbras:

"discite iustitiam moniti et non temnere diuos."                620

uendidit hic auro patriam dominumque potentem

imposuit; fixit leges pretio atque refixit;

hic thalamum inuasit natae uetitosque hymenaeos:

ausi omnes immane nefas ausoque potiti.

non, mihi si linguae centum sint oraque centum,             625

ferrea uox, omnis scelerum comprendere formas,

omnia poenarum percurrere nomina possim.

Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeua sacerdos,

'sed iam age, carpe uiam et susceptum perfice munus;

acceleremus' ait; 'Cyclopum educta caminis                     630

moenia conspicio atque aduerso fornice portas,

haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.'

dixerat et pariter gressi per opaca uiarum

corripiunt spatium medium foribusque propinquant.

occupat Aeneas aditum corpusque recenti                        635

spargit aqua ramumque aduerso in limine figit.

His demum exactis, perfecto munere diuae,

deuenere locos laetos et amoena uirecta

fortunatorum nemorum sedesque beatas.

largior hic campos aether et lumine uestit                         640

purpureo, solemque suum, sua sidera norunt.

pars in gramineis exercent membra palaestris,

contendunt ludo et fulua luctantur harena;

pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.

nec non Threicius longa cum ueste sacerdos                     645

obloquitur numeris septem discrimina uocum,

iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.

hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,

magnanimi heroes nati melioribus annis,

Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.            650

arma procul currusque uirum miratur inanis;

stant terra defixae hastae passimque soluti

per campum pascuntur equi. quae gratia currum

armorumque fuit uiuis, quae cura nitentis

pascere equos, eadem sequitur tellure repostos.                655

conspicit, ecce, alios dextra laeuaque per herbam

uescentis laetumque choro paeana canentis

inter odoratum lauris nemus, unde superne

plurimus Eridani per siluam uoluitur amnis.

hic manus ob patriam pugnando uulnera passi,               660

quique sacerdotes casti, dum uita manebat,

quique pii uates et Phoebo digna locuti,

inuentas aut qui uitam excoluere per artis

quique sui memores aliquos fecere merendo:

omnibus his niuea cinguntur tempora uitta.                     665

quos circumfusos sic est adfata Sibylla,

Musaeum ante omnis (medium nam plurima turba

hunc habet atque umeris exstantem suspicit altis):

'dicite, felices animae tuque optime uates,

quae regio Anchisen, quis habet locus? illius ergo            670

uenimus et magnos Erebi tranauimus amnis.

atque huic responsum paucis ita reddidit heros:

'nulli certa domus; lucis habitamus opacis,

riparumque toros et prata recentia riuis

incolimus. sed uos, si fert ita corde uoluntas,                     675

hoc superate iugum, et facili iam tramite sistam.'

dixit, et ante tulit gressum camposque nitentis

desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.

At pater Anchises penitus conualle uirenti

inclusas animas superumque ad lumen ituras                  680

lustrabat studio recolens, omnemque suorum

forte recensebat numerum, carosque nepotes

fataque fortunasque uirum moresque manusque.

isque ubi tendentem aduersum per gramina uidit

Aenean, alacris palmas utrasque tetendit,                         685

effusaeque genis lacrimae et uox excidit ore:

'uenisti tandem, tuaque exspectata parenti

uicit iter durum pietas? datur ora tueri,

nate, tua et notas audire et reddere uoces?

sic equidem ducebam animo rebarque futurum               690

tempora dinumerans, nec me mea cura fefellit.

quas ego te terras et quanta per aequora uectum

accipio! quantis iactatum, nate, periclis!

quam metui ne quid Libyae tibi regna nocerent!

ille autem: 'tua me, genitor, tua tristis imago                    695

saepius occurrens haec limina tendere adegit;

stant sale Tyrrheno classes. da iungere dextram,

da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.'

sic memorans largo fletu simul ora rigabat.

ter conatus ibi colo dare bracchia circum;                         700

ter frustra comprensa manus effugit imago,

par leuibus uentis uolucrique simillima somno.

Interea uidet Aeneas in ualle reducta

seclusum nemus et uirgulta sonantia siluae,

Lethaeumque domos placidas qui praenatat amnem.     705

hunc circum innumerae gentes populique uolabant:

ac ueluti in pratis ubi apes aestate serena

floribus insidunt uariis et candida circum

lilia funduntur, strepit omnis murmure campus.

horrescit uisu subito causasque requirit                             710

inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,

quiue uiri tanto complerint agmine ripas.

tum pater Anchises: 'animae, quibus altera fato

corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam

securos latices et longa obliuia potant.                               715

has equidem memorare tibi atque ostendere coram

iampridem, hanc prolem cupio enumerare meorum,

quo magis Italia mecum laetere reperta.'

'o pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est

sublimis animas iterumque ad tarda reuerti                      720

corpora? quae lucis miseris tam dira cupido?'

'dicam equidem nec te suspensum, nate, tenebo'

suscipit Anchises atque ordine singula pandit.

'Principio caelum ac terras camposque liquentis

lucentemque globum lunae Titaniaque astra                    725

spiritus intus alit, totamque infusa per artus

mens agitat molem et magno se corpore miscet.

inde hominum pecudumque genus uitaeque uolantum

et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.

igneus est ollis uigor et caelestis origo                                730

seminibus, quantum non noxia corpora tardant

terrenique hebetant artus moribundaque membra.

hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras

dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.

quin et supremo cum lumine uita reliquit,                        735

non tamen omne malum miseris nec funditus omnes

corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est

multa diu concreta modis inolescere miris.

ergo exercentur poenis ueterumque malorum

supplicia expendunt: aliae panduntur inanes                    740

suspensae ad uentos, aliis sub gurgite uasto

infectum eluitur scelus aut exuritur igni:

quisque suos patimur manis. exinde per amplum

mittimur Elysium et pauci laeta arua tenemus,

donec longa dies perfecto temporis orbe                            745

concretam exemit labem, purumque relinquit

aetherium sensum atque aurai simplicis ignem.

has omnis, ubi mille rotam uoluere per annos,

Lethaeum ad fluuium deus euocat agmine magno,

scilicet immemores supera ut conuexa reuisant               750

rursus, et incipiant in corpora uelle reuerti.'

Dixerat Anchises natumque unaque Sibyllam

conuentus trahit in medios turbamque sonantem,

et tumulum capit unde omnis longo ordine posset

aduersos legere et uenientum discere uultus.                     755

'Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur

gloria, qui maneant Itala de gente nepotes,

inlustris animas nostrumque in nomen ituras,

expediam dictis, et te tua fata docebo.

ille, uides, pura iuuenis qui nititur hasta,                           760

proxima sorte tenet lucis loca, primus ad auras

aetherias Italo commixtus sanguine surget,

Siluius, Albanum nomen, tua postuma proles,

quem tibi longaeuo serum Lauinia coniunx

educet siluis regem regumque parentem,                          765

unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.

proximus ille Procas, Troianae gloria gentis,

et Capys et Numitor et qui te nomine reddet

Siluius Aeneas, pariter pietate uel armis

egregius, si umquam regnandam acceperit Albam.         770

qui iuuenes! quantas ostentant, aspice, uiris

atque umbrata gerunt ciuili tempora quercu!

hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,

hi Collatinas imponent montibus arces,

Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque;           775

haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.

quin et auo comitem sese Mauortius addet

Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater

educet. uiden, ut geminae stant uertice cristae

et pater ipse suo superum iam signat honore?                  780

en huius, nate, auspiciis illa incluta Roma

imperium terris, animos aequabit Olympo,

septemque una sibi muro circumdabit arces,

felix prole uirum: qualis Berecyntia mater

inuehitur curru Phrygias turrita per urbes                        785

laeta deum partu, centum complexa nepotes,

omnis caelicolas, omnis supera alta tenentis.

huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem

Romanosque tuos. hic Caesar et omnis Iuli

progenies magnum caeli uentura sub axem.                     790

hic uir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,

Augustus Caesar, diui genus, aurea condet

saecula qui rursus Latio regnata per arua

Saturno quondam, super et Garamantas et Indos

proferet imperium; iacet extra sidera tellus,                       795

extra anni solisque uias, ubi caelifer Atlas

axem umero torquet stellis ardentibus aptum.

huius in aduentum iam nunc et Caspia regna

responsis horrent diuum et Maeotia tellus,

et septemgemini turbant trepida ostia Nili.                       800

nec uero Alcides tantum telluris obiuit,

fixerit aeripedem ceruam licet, aut Erymanthi

pacarit nemora et Lernam tremefecerit arcu;

nec qui pampineis uictor iuga flectit habenis

Liber, agens celso Nysae de uertice tigris.                         805

et dubitamus adhuc uirtutem extendere factis,

aut metus Ausonia prohibet consistere terra?

quis procul ille autem ramis insignis oliuae

sacra ferens? nosco crinis incanaque menta

regis Romani primam qui legibus urbem                          810

fundabit, Curibus paruis et paupere terra

missus in imperium magnum. cui deinde subibit

otia qui rumpet patriae residesque mouebit

Tullus in arma uiros et iam desueta triumphis

agmina. quem iuxta sequitur iactantior Ancus                 815

nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.

uis et Tarquinios reges animamque superbam

ultoris Bruti, fascisque uidere receptos?

consulis imperium hic primus saeuasque securis

accipiet, natosque pater noua bella mouentis                    820

ad poenam pulchra pro libertate uocabit,

infelix, utcumque ferent ea facta minores:

uincet amor patriae laudumque immensa cupido.

quin Decios Drusosque procul saeuumque securi

aspice Torquatum et referentem signa Camillum.            825

illae autem paribus quas fulgere cernis in armis,

concordes animae nunc et dum nocte prementur,

heu quantum inter se bellum, si lumina uitae

attigerint, quantas acies stragemque ciebunt,

aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci                      830

descendens, gener aduersis instructus Eois!

ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella

neu patriae ualidas in uiscera uertite uiris;

tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,

proice tela manu, sanguis meus!—                                     835

ille triumphata Capitolia ad alta Corintho

uictor aget currum caesis insignis Achiuis.

eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas

ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,

ultus auos Troiae templa et temerata Mineruae.               840

quis te, magne Cato, tacitum aut te, Cosse, relinquat?

quis Gracchi genus aut geminos, duo fulmina belli,

Scipiadas, cladem Libyae, paruoque potentem

Fabricium uel te sulco, Serrane, serentem?

quo fessum rapitis, Fabii? tu Maximus ille es,                   845

unus qui nobis cunctando restituis rem.

excudent alii spirantia mollius aera

(credo equidem), uiuos ducent de marmore uultus,

orabunt causas melius, caelique meatus

describent radio et surgentia sidera dicent:                        850

tu regere imperio populos, Romane, memento

(hae tibi erunt artes), pacique imponere morem,

parcere subiectis et debellare superbos.'

Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:

'aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis                       855

ingreditur uictorque uiros supereminet omnis.

hic rem Romanam magno turbante tumultu

sistet eques, sternet Poenos Gallumque rebellem,

tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.'

atque hic Aeneas (una namque ire uidebat                       860

egregium forma iuuenem et fulgentibus armis,

sed frons laeta parum et deiecto lumina uultu)

'quis, pater, ille, uirum qui sic comitatur euntem?

filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?

qui strepitus circa comitum! quantum instar in ipso!       865

sed nox atra caput tristi circumuolat umbra.'

tum pater Anchises lacrimis ingressus obortis:

'o gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;

ostendent terris hunc tantum fata nec ultra

esse sinent. nimium uobis Romana propago                     870

uisa potens, superi, propria haec si dona fuissent.

quantos ille uirum magnam Mauortis ad urbem

campus aget gemitus! uel quae, Tiberine, uidebis

funera, cum tumulum praeterlabere recentem!

nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos                       875

in tantum spe tollet auos, nec Romula quondam

ullo se tantum tellus iactabit alumno.

heu pietas, heu prisca fides inuictaque bello

dextera! non illi se quisquam impune tulisset

obuius armato, seu cum pedes iret in hostem                    880

seu spumantis equi foderet calcaribus armos.

heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,

tu Marcellus eris. manibus date lilia plenis

purpureos spargam flores animamque nepotis

his saltem accumulem donis, et fungar inani                    885

munere.' sic tota passim regione uagantur

aeris in campis latis atque omnia lustrant.

quae postquam Anchises natum per singula duxit

incenditque animum famae uenientis amore,

exim bella uiro memorat quae deinde gerenda,                890

Laurentisque docet populos urbemque Latini,

et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.

Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur

cornea, qua ueris facilis datur exitus umbris,

altera candenti perfecta nitens elephanto,                          895

sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.

his ibi tum natum Anchises unaque Sibyllam

prosequitur dictis portaque emittit eburna,

ille uiam secat ad nauis sociosque reuisit.

Tum se ad Caietae recto fert limite portum.                      900

ancora de prora iacitur; stant litore puppes.

Indice Biblioteca Progetto 200

© 1996 - Tutti i diritti sono riservati

Biblioteca dei Classici italiani di Giuseppe Bonghi

Ultimo aggiornamento: 05 ottobre 2011